Тавсияда:

- ногиронлиги бўлган шахсларни ишга жойлаштириш тартиби;

- ногиронлиги бўлган ходимга иш вақтини белгилаш тартиби;

- ногиронлиги бўлган ходимга таътил бериш тартиби;

- ногиронлиги бўлган ходимни бошқа ишга ўтказиш ва у билан меҳнат шартномасини «соғлиғи ҳолатига кўра» бекор қилиш;

- меҳнат шартномасини бошқа асосларга кўра бекор қилиш.

Ногиронлиги бўлган ходимлар – бу юқори ижтимоий ҳимояга муҳтож бўлган алоҳида тоифадаги ходимлар. Шу сабабли – уларнинг меҳнатини ҳуқуқий тартибга солиш иш берувчи ҳисобга олиши шарт бўлган бир қатор хусусиятларни ўз ичига олади.

Ногиронлиги бўлган шахсларни ишга жойлаштириш тартиби

Ногиронлиги бўлган шахсларнинг меҳнат ҳуқуқлари

Ногиронлиги бўлган шахслар ишга жойлашишда тенг ҳуқуқларга эга. Улар ҳам оддий меҳнат шароитли ташкилотларда, ҳам ногиронлиги бўлган шахслар меҳнатидан фойдаланувчи ихтисослаштирилган корхоналар, цехлар ва участкаларда ишлаш ҳуқуқига эга Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари тўғрисидаги Қонун, 42-м.. Асосийси – бу иш тиббий-ижтимоий эксперт комиссияси (ТИЭК) хулосасига кўра уларнинг соғлиги ҳолатига кўра қарши кўрсатма бўлмаслиги керак. Бундан ташқари, ногиронлиги бўлган шахс қонунчиликда тақиқланмаган якка тартибдаги меҳнат ёки бошқа фаолиятни амалга ошириши мумкин (ЯТТ, ўзини ўзи банд қилишни расмийлаштириш).

Иш берувчи ногиронлик сабабли шахсни ишга қабул қилишни рад этиш, унинг ишда кўтарилиши, шунингдек у билан меҳнат шартномасини иш берувчининг ташаббусига кўра  бекор қилиш ҳуқуқига эга эмас. Акс ҳолда бу камситиш ҳисобланади. Бундан истисно ҳолатлар – ТИЭК хулосасига кўра ходимнинг соғлиги ҳолати ишни бажаришга тўсқинлик қилса, ногиронлиги бўлган шахс ёки бошқа шахсларнинг ҳаёти ёки соғлиғига, меҳнат хавфсизлигига таҳдид солса.

Ногиронлиги бўлган шахслар бошқа ходимлар билан бир хил ҳуқуқларга эга. Меҳнатни муҳофаза қилиш, иш вақти, таътиллар ва бошқа меҳнат шароитлари соҳасида эса қонунчиликда улар учун белгиланган қўшимча имтиёзлардан фойдаланишади. Иш берувчилар бу имтиёзларни бекор қилиш, камайтириш ва умуман – ногиронлиги бўлган ходимларнинг аҳволини бошқа ходимларга нисбатан ҳар қандай тарзда ёмонлаштириш ҳуқуқига эга эмас.

Ишга жойлаштиришда квоталар

Давлат ногиронлиги бўлган шахслар учун ишга жойлаштириш соҳасида қўшимча кафолатларни ўрнатади. Ходимларнинг ўртача рўйхатдаги сони 20 кишидан ортиқ бўлган ташкилотлар (давлат ташкилотими ёки хусусий – фарқи йўқ) ижтимоий ҳимояга муҳтож аҳоли тоифалари учун иш ўринларини захиралаб қўйиши шарт («квота ўринлари» деб аталувчи). Бу – нафақат ногиронлиги бўлган шахслар, балки кўп болали оилаларнинг ота-оналари, ОТМ битирувчилари, пенсия ёшига яқин шахслар ва ҳ.к. Тўлиқ рўйхат Аҳоли бандлиги тўғрисидаги қонуннинг 38-моддасида кўрсатилган.

Иш ўринларининг белгиланган минимал сони ҳисобидан кимни ва қандай тартибда қабул қилиш тўғрисида тавсияга қаранг.

Ногиронлиги бўлган шахслар учун ходимларнинг ўртача рўйхатдаги сонидан камида 3 % иш ўринлари захираланади. Тадбиркорлик субъектлари ходимларининг ўртача йиллик сонини аниқлаш тартиби 17.01.2017 йилдаги қарорга иловада белгиланган 17.02.2017 й. АВ рўйхат рақами 2858-сон.

• Ногиронлиги бўлган шахслар учун захирадаги иш ўринлари:  аттестациядан ўтказилган бўлиши керак. Бу иш берувчи ўз ҳисобидан уларни меҳнат шароитлари ва жиҳозларнинг жароҳат етказиш хавфи бўйича аттестациядан ўтказишини ташкил этиши керак деганидир;  бу тоифадаги ходимлар учун мослаштирилган бўлиши, яъни улар соғлиғи ҳолати ва меҳнат фаолиятига ўрнатилган қарши кўрсатмаларни ҳисобга олган ҳолда меҳнат фаолиятини тўсиқсиз бажара олишлари керак.
• Захирадаги ўринларга ташкилот ҳам мустақил равишда, ҳам ҳудудий меҳнат органлари йўлланмаси бўйича ишга жойлаштириши мумкин.
• Иш берувчи ҳар ойда бандлик органларига захирадаги иш ўринларига ишга жойлаштириш жараёни тўғрисида тасдиқланган шакл бўйича маълумот тақдим этиши керак.

Муҳим!

Квота иш ўринларини захиралаш талабини эътиборга олмаслик иш берувчи учун БҲМнинг 10 бараваридан 20 бараваригача жарима солинишига сабаб бўлиши мумкин. Бу жазо тегишли тоифадаги номзодларни бу ўринларга қабул қилишни асоссиз рад этган тақдирда ҳам таҳдид солади. Бир йил ичида қоидабузарлик такроран содир этилганда жарима миқдори БҲМнинг 20-30 бараваригача ошади. Ногиронлиги бўлган шахсларни нафақат захирадаги иш ўринларига, балки квотадан ташқари, бошқа мавжуд бўш иш ўринларига ҳам ишга жойлаштириш мумкин. Бу энди иш берувчининг ихтиёрида. Агар номзод сизга касбий сифатлари бўйича тўлиқ мос келса, малака талабларига жавоб берса, бу ишни бажариш учун тиббий қарши кўрсатмалар бўлмаса – «бемалол» қабул қилинг. Лекин бундай ходим учун сиз махсус меҳнат шароитларини ўрнатишингиз кераклигини ҳисобга олинг, бу ҳақда қуйида.

Ногиронлиги бўлган шахслар учун иш ўринлари яратаётган иш берувчи учун бонуслар

Ишловчиларнинг умумий ўртача йиллик сонининг 3%дан кўпроғини ногиронлиги бўлган шахслар ташкил этадиган  юридик шахслар учун солиқ ставкаси нормадан ортиқча ишга жойлаштирилган ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳар бир фоизига солиқ ставкасининг 1% ҳисобидан камайтирилади.

Бундан ташқари, иш берувчиларга қуйидаги харажатлар қопланади: 

• ижтимоий ҳимояга муҳтож аҳоли тоифалари, шу жумладан ногиронлиги бўлган шахслар учун квотадан ташқари қўшимча иш ўринлари яратиш;
• бу ходимларнинг касбий тайёргарлиги, қайта тайёргарлиги ва малакасини ошириш.

Компенсация Давлат бандликка кўмаклашиш жамғармаси, Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши, вилоятлар ва Тошкент шаҳар ҳокимликлари ҳузуридаги янги иш ўринларини яратишни рағбатлантириш ҳудудий жамғармалари, шунингдек қонунчиликда тақиқланмаган бошқа маблағлар ҳисобидан амалга оширилади.

Ишга қабул қилиш ёши, мажбурий тиббий кўрик ва ҳужжатлар тўплами  

Ногиронлиги бўлган шахсларни ишга қабул қилишга умумий қоидага кўра 16 ёшдан рухсат этилади. 16 ёшгача маълум ҳолларда ва ўрнатилган талабларга риоя қилган ҳолда қабул қилиш мумкин. Қабул қилинаётган шахснинг ёши билан боғлиқ барча нозик жиҳатлар, шунингдек ишга қабул қилишдаги ёш чекловлари ҳақида бу ерда ўқиш мумкин.

Меҳнат шартномаси тузиш учун ногиронлиги бўлган ходимдан талаб қилинадиган ҳужжатлар рўйхати – стандарт, МКнинг 124-моддасида кўрсатилган. Бу ҳақда тавсия бор. Шунингдек, иш берувчи ТИЭКнинг ногиронлиги бўлган шахсга соғлиғи ҳолати бўйича у ишга жойлашаётган ишни бажаришга рухсат берувчи тиббий хулосасини олиши керак. Бу мақсадда иш берувчи ўз ҳисобидан ходимни дастлабки тиббий кўрикдан ўтказишга юборади. Уни ташкилотларга тиббий хизматлар кўрсатувчи даволаш-профилактика муассасалари (ДПМ), улар бўлмаганда – ташкилот жойлашган жойдаги ҳудудий ДПМ ўтказади. Бундай тиббий кўрикларни ўтказиш тартиби Низомда белгиланган 29.08.2012 й. АВ рўйхат рақами 2387-сон. Бу Низомнинг 6-иловасида дастлабки тиббий кўрикдан ўтиш учун йўлланманинг тасдиқланган шакли бор.

Иш берувчи тиббий хулосада кўрсатилган ногиронлиги бўлган ходимга нисбатан ТИЭКнинг барча тавсияларини: юкламани камайтириш, тўлиқсиз иш вақти режими ва бошқа меҳнат шартлари тўғрисидаги тавсияларни бажариши шарт.

Ходимга ҳужжатларни қандай тўғри расмийлаштириш ҳақида батафсил бу ерда ўқинг.

Ногиронлиги бўлган ходимга дастлабки синов белгилаш мумкинми

Ҳа, МК ногиронлиги бўлган шахсларга нисбатан ҳеч қандай истисно қилмайди. Агар иш берувчи номзоднинг топширилган ишни уддалай олишига ишонч ҳосил қилмоқчи бўлса, унга 3 ойдан кўп бўлмаган синов муддатини белгилаши мумкин. Ногиронлиги бўлган ходимни ташкилот раҳбари, унинг ўринбосарлари, бош бухгалтер ва ташкилотнинг алоҳида бўлинмалари раҳбари лавозимларига қабул қилишда – синов 6 ойгача давом этиши мумкин. Бунда дастлабки синов тақиқланган алоҳида тоифадаги ходимлар бор. Улар МКнинг 129-моддасида санаб ўтилган. Агар ногиронлиги бўлган шахс бундай тоифадаги ходимларга кирса – унга дастлабки синов белгилаш мумкин эмас.

Дастлабки синовдан ўтиш меҳнат шартномасида келишиб олиниши керак. Бундай келишув бўлмаса, ходим дастлабки синовсиз қабул қилинган ҳисобланади.

Иш вақти

I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган ходимларда – меҳнатга ҳақ тўлашни камайтирмасдан, иш вақтининг қисқартирилган давомийлиги белгиланади. Улар ҳафтасига 36 соатдан ортиқ ишлаши мумкин эмас. Улар учун кундалик иш (смена) давомийлиги ТИЭК тавсияларига мувофиқ белгиланади ва 6 кунлик иш ҳафтасида 6 соатдан, 5 кунлик иш ҳафтасида 7 соат 30 дақиқадан ошмаслиги керак.

I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган шахснинг қисқартирилган иш вақти тўлиқ ҳажмда тўланади, яъни тегишли лавозим/касб бўйича нормал иш вақти давомийлигида ишлайдиганлар билан бир хил миқдорда

III гуруҳ ногиронлиги бўлган ходимлар учун иш вақти давомийлиги бўйича имтиёзлар назарда тутилмаган, шунинг учун уларга ҳафтасига 40 соатдан кўп бўлмаган нормал иш вақти давомийлиги қўлланилади.

Тиббий кўрик натижаларига кўра ногиронлиги бўлган ходимга тўлиқсиз иш вақти тавсия этилиши мумкин. Агар ТИЭК тиббий хулосасида бу кўрсатилган бўлса, иш берувчи ходимнинг илтимосига кўра унга ишлаб берилган вақтга мутаносиб равишда ҳақ тўлаш билан тўлиқсиз иш вақтини белгилаши шарт. Ногиронлиги бўлган шахсларнинг тўлиқсиз иш вақтининг аниқ давомийлиги ва аниқ иш тартиби ТИЭК тавсияларига мувофиқ белгиланади.

Тўлиқсиз иш вақти шартларида ишлаганлик учун ҳақ ишлаб берилган вақтга ёки у бажарган иш ҳажмига мутаносиб равишда тўланади. Лекин бунда – ходим учун ҳар йилги асосий меҳнат таътили давомийлиги, меҳнат стажини ҳисоблаш ва бошқа меҳнат ҳуқуқларида ҳеч қандай чекловларга олиб келмайди.

Ногиронлиги бўлган ходимларни (I, II ёки III гуруҳ бўлишидан қатъи назар) тунги ва ишдан ташқари  ишларга, дам олиш ва байрам кунларидаги ишга фақат уларнинг розилиги билан ва бу ишлар ТИЭК тавсияларида уларга тақиқланмаган бўлса, жалб қилиш мумкин. Бу қоида ногиронлиги бўлган ходимни хизмат сафарига юборишда ҳам амал қилади.

Таътиллар

Ҳар йилги меҳнат таътили

I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган ходимлар учун камида 30 календарь кундан иборат узайтирилган асосий меҳнат таътили белгиланган бўлиб, ходим ундан йилнинг ўзи учун қулай қулай бўлган вақтида фойдаланиши мумкин. Яъни, таътиллар жадвалини тузишда у билан таътилдан фойдаланиш даврини албатта келишиб олиш керак. I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган ходимлар учун таътилдан фойдаланиш вақти бўйича яна бир кафолат – биринчи иш йили учун улар ўз хоҳишига кўра 6 ой ишлагунга қадар таътил олиш ҳуқуқига эга. Умумий қоидага кўра эса «янги ходимлар» агар жамоа келишувларида, жамоа шартномасида ёки ички ҳужжатларда бошқача тартиб назарда тутилмаган бўлса, фақат шу муддат ўтганидан кейингина таътил олиши мумкин. Бу ҳақда батафсил қуйидаги тавсияда ўқинг Меҳнат таътилига ҳуқуқ қачон юзага келади.

I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган ходимга асосий таътилни ҳатто у ўзи хоҳласа ҳам 30 кундан кам миқдорда белгилаш мумкин эмас. Кўпроқ бўлишига эса йўл қўйилади. Жамоа шартномасида, ички  ҳужжатда ёки бевосита меҳнат шартномасида иш берувчи I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган ходимлар учун 30 кундан кўпроқ давомийликдаги таътил назарда тутилиши мумкин.

Агар таътил бериладиган иш йили ходимга ногиронлик белгилангунга (бекор қилинишига) қадар ва кейинги даврни қамраб олса, таътил давомийлиги ходимга ногиронлик белгиланган даврда ва ногиронлик бошланишига қадар ёки ногиронлик бекор қилинганидан кейинги иш даврида ишлаб берилган вақтга мутаносиб равишда ҳисобланади.

Ишлаб берилган вақтга мутаносиб равишда таътил давомийлигини ҳисоблаш тартиби МКнинг 224-моддасида белгиланган.

III гуруҳ ногиронлиги бўлган ходимларга ҳар йилги асосий таътил умумий тартибда – камида 21 календарь кун қилиб белгиланади.

Ногиронлиги бўлган ходимга қандай қўшимча таътиллар берилади

Асосий таътилдан ташқари, ногиронлиги бўлган ходимга қўшимча таътиллар берилади, агар у:

- ноқулай меҳнат шароитларида ишласа.

Албатта, тиббий қарши кўрсатмалар бўлмаса. Бундай ишлар, касблар, лавозимлар рўйхати, берилиши керак бўлган таътилларнинг аниқ давомийлиги, уларни бериш тартиби ва шартлари меҳнат шароитлари бўйича иш ўринларини аттестациядан ўтказиш асосида белгиланади. Аттестацияни иш берувчи хизмат кўрсатиш шартномаси бўйича ихтисослашган компанияни жалб қилган ҳолда ташкил этади.

- ноқулай табиий-иқлим шароитларида ишласа. Бундай ҳудудларнинг тўлиқ рўйхати ва қўшимча таътилнинг минимал давомийлиги 06.09.2019 йилдаги 743-сон ВМҚ билан тасдиқланган Низомга 1-иловада белгиланган;

- бир ташкилот ёки тармоқда узоқ муддатли иш стажига эга бўлса;

қонунчиликда назарда тутилган қўшимча таътиллар ҳуқуқига эга бўлса (яъни Меҳнат кодексида эмас, бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатларда). Масалан, Чернобиль фалокати оқибатида жабрланган ногиронлиги бўлган шахсга 14 календарь кун қўшимча таътил берилади;

- жамоа келишувлари, жамоа шартномаси, ички  ҳужжатлар, меҳнат шартномасида назарда тутилган қўшимча таътил ҳуқуқига эга бўлса.

Бу таътилларнинг барчаси ва уларни бериш тартиби ҳақида батафсил тавсияда ўқинг.

Ногиронлиги бўлган ходим олишга ҳақли  бўлган барча қўшимча таътиллар унинг узайтирилган асосий таътили билан жамланади. Бунда қонунчилик билан белгиланган таътилларнинг умумий давомийлиги 56 календарь кундан ошмаслигини ҳисобга олиш керак.

56 кун чеклови қонунчиликда назарда тутилмаган, балки:

• жамоа келишувларида;
• жамоа шартномасида;
• касаба уюшмаси қўмитаси билан келишилган ҳолда қабул қилинган иш берувчининг ички ҳужжатларида;
• меҳнат шартномасида белгиланган таътилларга нисбатан татбиқ қилинмайди.

Ногиронлиги бўлган ходимнинг таътилини қисмларга бўлиш мумкинми

Агар ногиронлиги бўлган ходим узоқ муддатга таътилга чиқишни хоҳламаса, у иш берувчи билан келишган ҳолда ўзининг асосий таътилини қисмларга бўлиши мумкин. Бунда таътилнинг камида бир қисми 14 календарь кундан кам бўлмаслиги ва бу кунлардан бир вақтнинг ўзида фойдаланиши керак. Таътилнинг қолган кунлардан (14 календарь кундан ортиқ) жорий иш йилида бир вақтнинг ўзида ёки қисмларга бўлиб: 1, 2, 3, 4 иш куни ва ҳоказо тарзда фойдаланиш мумкин. Қонун меҳнат таътилини иккидан ортиқ қисмга бўлишни тақиқламайди. Меҳнат кодексида таътилни бўлиш қисмлари миқдори бўйича чекловлар йўқ. Ногиронлиги бўлган ходимнинг асосий таътилини бўлишдаги асосий талаб – бу таътил кунларининг барчасидан кейинги иш йилига ўтказмасдан таътил берилган иш йили тугагунга қадар фойдаланиш. Яъни, ногиронлиги бўлган ходимнинг бутун таътили унга жорий иш йилида тўлиқ натура шаклида берилиши керак. Бу барча ногиронлиги бўлган ходимларга, ногиронлик гуруҳидан қатъи назар тааллуқли.

Таътилни қисмларга бўлиш қоидалари ва нозик жиҳатлари ҳақида тавсияда ўқинг.

Ногиронлиги бўлган ходимни меҳнат таътилидан чақириб олиш мумкинми

I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган ходимни меҳнат таътилидан ҳеч бир  ҳолатда, ҳатто унинг розилиги билан ҳам чақириб олиш мумкин эмас. III гуруҳ ногиронлиги бўлган ходимга нисбатан умумий қоидалар амал қилади, унга кўра чақириб олишга фақат унинг розилиги билан йўл қўйилади. Бундан III гуруҳ ногиронлиги бўлган ходим вояга етмаган, ҳомиладор аёл ёки ўта зарарли ва ўта оғир меҳнат шароитларида банд бўлган ҳолатлар мустасно. Ходимларнинг бу тоифаларига нисбатан ҳам чақириб олишга, ҳатто уларнинг розилиги билан ҳам йўл қўйилмайди.

Ногиронлиги бўлган ходимнинг таътилини пулли компенсация билан алмаштириш мумкинми

I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган ходимнинг асосий меҳнат таътили (камида 30 календарь кун) фақат асли ҳолида фойдаланилади ва уни иш даврида пулли компенсация билан алмаштиришга йўл қўйилмайди. Агар I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган ходим ноқулай меҳнат шароитларида ишлаганлик учун ва ноқулай табиий-иқлим шароитларида ишлаганлик учун қўшимча таътилларни олишга ҳақли бўлса – улардан ҳам тўлиқ ҳажмда асли ҳолида фойдаланилади. Қолган барча турдаги қўшимча таътиллар, шу жумладан маҳаллий тартибда назарда тутилганларини ҳам – ходим ўз хоҳишига кўра пул билан алмаштиришни сўраши мумкин.

Иш ҳақи сақланмайдиган  таътил

I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган ходимнинг хоҳишига кўра иш берувчи унга ҳар йили (календарь йил 1 январдан 31 декабргача назарда тутилади) 14 календарь кунгача иш ҳақи сақланмайдиган таътил бериши шарт. «Хоҳишига кўра» дегани, ходим бундай имкониятдан фойдаланиши ёки фойдаланмаслиги мумкин дегани. У агар зарурат бўлмаса, иш ҳақи сақланмайдиган таътилни умуман олмаслиги мумкин. Лекин бундай таътилларни «йиғиб», кейинги календарь йилга ўтказиб бўлмайди, чунки улар мақсадли бўлиб, юқори ижтимоий ҳимояга муҳтож ходимларнинг махсус тоифалари учун мўлжалланган.

Агар ходим иш ҳақи сақланмайдиган таътил олишни хоҳласа, у бу ҳақда ёзма ариза бериши ва иш берувчи уни қаноатлантириши шарт. Ходим таътилдан ҳар қандай вариантда фойдаланиш ҳуқуқига эга: дарҳол 14 кунни узлуксиз ёки уларни кунларга бўлиб, ҳар йилги меҳнат таътилига қўшиб.

Агар I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган ходим бир календарь йил давомида 14 кундан ортиқ иш ҳақи сақланмайдиган таътил олишни хоҳласа – масала у ва иш берувчи ўртасидаги келишувга кўра ҳал этилади. Яъни, бу ерда иш берувчи рад этиши ҳам мумкин.

III гуруҳ ногиронлиги бўлган ходимга иш ҳақи сақланмайдиган таътил умумий тартибда берилади, улар учун қўшимча кафолатлар назарда тутилмаган. Иш ҳақи сақланмайдиган  таътил, шу жумладан унинг чекланган давомийлиги ҳақида барча маълумотни тавсияда ўқинг.

Бошқа ишга ўтказиш ва меҳнат шартномасини «соғлиғининг ҳолатига кўра» бекор қилиш

Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳар йилги мажбурий тиббий кўриги уларнинг иш берувчи билан меҳнат муносабатларини давом эттириши учун катта аҳамиятга эга. Текширув пайтида ходимнинг соғлиғи ҳолатига қараб ТМЭК унга аввалги ишини давом эттиришга рухсат бериши ёки енгилроқ ишни (вақтинча ёки доимий) тавсия қилиши мумкин. Ёки бўлмаса – ходимнинг соғлиғи шу қадар ёмонлашганки, у умуман бирон-бир меҳнат фаолиятини амалга оширишга қодир эмас. Шунинг учун ходимдан тиббий хулосани олгач, меҳнат турлари (касблар) бўйича тавсиялар устунини диққат билан ўрганиб чиқинг. Бу ерда шахс ногиронлигини ҳисобга олган ҳолда қандай ишни бажариши мумкинлиги ва унинг меҳнат шароитлари бўйича тавсиялар кўрсатилган бўлади.

Агар ходимга бошқа ишга ўтказиш тавсия этилса

Бундай ўтказиш вақтинчалик (4 ойгача) ёки муддатсиз бўлиши мумкин. Ҳаммаси тиббий хулосада нима кўрсатилганига боғлиқ. Унга мувофиқ иш берувчи ходимнинг розилиги билан уни вақтинча ёки доимий равишда енгилроқ ёки ноқулай ишлаб чиқариш омиллари таъсирини истисно қиладиган ишга ўтказиши шарт. Агар бунда бундай иш кам ҳақ тўланадиган бўлса – ходим учун ўтказиш кунидан бошлаб 2 ҳафта давомида аввалги ўртача иш ҳақи сақланиб қолади..

Агар бундай иш ташкилотда бўлмаса ёки ходим ўтказишдан бош тортса

Агар вақтинчалик ўтказиш учун мос келадиган бўш иш ўрни бўлмаса ёки ходим бундай ўтказишни рад этса, иш берувчи уни ишдан четлаштиради.. Четлаштириш вақтинчалик ўтказиш учун тиббий хулосада кўрсатилган 4 ойгача бўлган муддат давомида амалга оширилади. Бу давр учун ходимнинг иш ҳақи сақланмайди.. Агар четлаштириш даврида тиббий кўрсаткичларга кўра ходим бажариши мумкин бўлган мос иш пайдо бўлса (масалан, бошқа ходимнинг ишдан бўшаши ёки ўтказилиши натижасида бўш иш ўрни пайдо бўлса), иш берувчи уни ходимга таклиф қилиши керак.

Агар тиббий хулосага мувофиқ ходим 4 ойдан ортиқ муддатга вақтинчалик ўтказишга ёки доимий ўтказишга муҳтож бўлса, у ўтказишни рад этганда ёки иш берувчида мос келадиган бўш иш ўрни бўлмаганда, ходим билан меҳнат шартномаси МКнинг 143-модда 2-қисмига кўра бекор қилиниши мумкин.

Тиббий хулосага мувофиқ ходим меҳнат фаолиятини амалга оширишга бутунлай қодир эмас деб топилганда, иш берувчи ходим билан меҳнат шартномасини бекор қилиши керак. Бу ҳолда ишдан бўшатиш МКнинг 168-модда 1-қисми 5-бандига кўра, тарафларнинг хоҳиш-иродасига боғлиқ бўлмаган ҳолатлар бўйича амалга оширилади. Чунки бу ҳолда меҳнат муносабатларини давом эттиришга тўсқинлик қиладиган объектив сабаблар пайдо бўлди. Меҳнат шартномасини бу асосга кўра бекор қилишни қандай тўғри расмийлаштириш ва ишдан бўшатилаётган ходимга нима тўлаш кераклиги ҳақида тавсияда ўқинг.

Меҳнат шартномасини бошқа асосларга кўра бекор қилиш

Ногиронлиги бўлган ходимнинг меҳнат шартномаси МКда назарда тутилган бошқа умумий асосларга кўра ҳам бекор қилиниши мумкин. Шу жумладан, агар бу ҳақиқатдан ҳам МКнинг 161-моддасида кўрсатилган сабабларга асосланган бўлса, меҳнат шартномасини иш берувчининг ташаббусига кўра  бекор қилишда ҳеч қандай чекловлар йўқ. Иш берувчи ходимни унинг ногиронлиги сабабли ишдан бўшатадиган ҳолатлар бундан мустасно. Бу меҳнат ва бандлик соҳасидаги камситиш деб баҳоланади. Ўзини камситилган  деб ҳисоблаган шахс бу ҳақда, шу жумладан камситишни бартараф этиш ва ўзига етказилган моддий зарарнинг ўрнини қоплаш ҳамда маънавий зиённинг компенсация қилиниши тўғрисидаги ариза билан судга мурожаат қилиши мумкин.

Агар ходимлар сони ёки штати ўзгариши муносабати билан иш берувчининг ташаббусига кўра ишдан бўшатиш ҳақида гапирадиган бўлсак, ногиронлиги бўлган шахслар маълум шартлар асосида ишда қолдиришда имтиёзли ҳуқуққа эга бўлади. Бу нимани англатади? Фараз қилайлик, ташкилотда бир хил бир нечта штат бирлигидан бири қисқартирилмоқда. Айтайлик, молия бўлимида иккита иқтисодчидан (улардан бири – ногиронлиги бўлган ходим) бири қолиши керак. Иккаласида ҳам малака ва меҳнат унумдорлиги тенг. Кимга устунлик бериш керак? Мана шу ерда ногиронлиги бўлган ходимнинг қисқартириш остига тушмаслик имконияти ошади. Гап шундаки, ногиронлик мавжудлиги малака ва меҳнат унумдорлигидан кейин, иккинчи навбатда ишда қолдиришнинг имтиёзли ҳуқуқини аниқлашда ҳисобга олинадиган ҳолатлар рўйхатига киради. Бундай ҳолатларнинг тўлиқ рўйхати МКнинг 167-модда иккинчи қисмида кўрсатилган. Агар «чиқариб юборишга» бошқа номзод бу мезонларга тўғри келмаса – лавозимда ногиронлиги бўлган ходим қолади, агар тўғри келса – иккинчи навбатда ҳисобга олинадиган ҳолатлар бўйича кўпроқ имтиёзга эга бўлган ходим қолади. Бу масалани батафсил тушунишда тавсия ёрдам беради.