Иш берувчи меҳнат тўғрисидаги қонун ҳужжатларига, локал норматив ҳужжатларга, жамоа шартномаси, битимлар ва меҳнат шартномалари шартларига риоя этиши шарт. Агар иш берувчи ходимга зарар етказган бўлса, у моддий жавобгар бўлади. Бунда, агар ходимга маънавий ёки жисмоний азоб-уқубатлар етказилган бўлса, иш берувчи ходимга қонунга хилоф ҳаракатлар ёки ҳаракатсизлик туфайли етказилган маънавий зарарни қоплаши шарт.

Меҳнат кодекси иш берувчининг ходим олдида моддий жавобгарлиги юзага келадиган бир қатор ҳолатларни белгилайди:

• ходимнинг меҳнат қилиш имкониятидан қонунга хилоф равишда маҳрум этилиши;
• ходимнинг ҳаёти ёки соғлиғига зарар етказиш;
• иш ҳақи ва ходимга тегишли бошқа тўловларни тўлашни кечиктириш;
• ходимнинг мол-мулкига зарар етказиш.

Иш берувчи ходимнинг меҳнат қилиш имкониятидан қонунга хилоф равишда маҳрум этилганлиги учун қачон ходим олдида жавобгар бўлади 

Ходим меҳнат қилиш имкониятидан ғайриқонуний равишда маҳрум этилган барча ҳолларда иш берувчи унга олинмаган иш ҳақини тўлаши шарт. Иш берувчининг бундай жавобгарлиги, агар ходим иш ҳақини қуйидаги ҳолларга кўра ололмаган бўлса, юзага келади:

• ишга қабул қилишни ғайриқонуний равишда рад этиш. Ишга қабул қилишни рад этиш асосли ва қонуний бўлиши керак. Акс ҳолда иш берувчининг мансабдор шахслари жавобгарликка тортилади – ҳатто жиноий жавобгарликкача. Қачон ишга қабул қилишни рад этиш мумкин ва қачон мумкин эмаслигини тавсияномадан билиб олинг;
• ходимни бошқа ишга ғайриқонуний равишда ўтказиш. Бошқа ишга ғайриқонуний ўтказиш, қоида тариқасида, агар ходимнинг малакаси етарли бўлмаса ёхуд соғлиғининг ҳолати унга меҳнат шартномаси бўйича ўз меҳнат вазифаларини бажаришга имкон бермаса, иш ҳақининг пасайтирилиши ва лавозим вазифаларининг ўзгариши билан бирга кечади. Бошқа ишга ўтишни қандай расмийлаштириш мумкин – тавсияномада;
• ходимни ғайриқонуний равишда ишдан четлаштириш. Иш берувчи ғайриқонуний равишда ишдан четлаштириш оқибатларини тушуниши керак. Суд жараёнларининг олдини олиш учун, ходимни ишдан четлаштиришни қандай расмийлаштиришни билиб олинг.
• ноқонуний ишдан бўшатиш. Ходим билан меҳнат шартномасини бекор қилиш асослари МКнинг 155-моддасида келтирилган. Ходим қонунга хилоф равишда ишдан бўшатилган тақдирда, у суднинг қарорига биноан аввалги лавозимига тикланиши мумкин. Меҳнат низолари таваккалисиз меҳнат шартномасини қандай бекор қилиш – тавсияномада;

• иш берувчи томонидан ходимга меҳнат дафтарчасини ёки электрон меҳнат дафтарчасидан кўчирмани бериш кечиктирилганда. Иш берувчи ишдан бўшатилган куни ишдан бўшатиш тўғрисидаги буйруқнинг нусхасини, қоғоздаги меҳнат дафтарчасини (агар у мавжуд бўлса), электрон меҳнат дафтарчасидан кўчирмани бериши шарт . Агар ходим ишдан бўшаган куни ишда бўлмаса, шу куннинг ўзида ходимга почта орқали меҳнат дафтарчасини олиш зарурлигини кўрсатган ҳолда билдиришнома юборинг.
• меҳнат низоларини кўриб чиқувчи органнинг ходимни аввалги ишига тиклаш тўғрисидаги қарорини ўз вақтида бажармаганлиги;
• ходимнинг шаъни, қадр-қиммати ёки ишчанлик обрўсига путур етказадиган ва унинг бошқа ишга киришига тўсқинлик қиладиган маълумотларни тарқатиш;
• қонунларда ва жамоа келишувларида ва (ёки) жамоа шартномасида назарда тутилган бошқа ҳолларда.

Ходимга етказилган зарарни қандай қоплаш мумкин 

Иш берувчи ходимга етказилган зарарнинг ўрнини ихтиёрий равишда қоплашга ва ходимнинг пул талабларини бутун вақт мобайнида, муддати чекланмаган ҳолда қаноатлантиришга ҳақли. Зарар, биринчи навбатда, ходим меҳнат қилиш имкониятидан қонунга хилоф равишда маҳрум этилган даврда ололмаган иш ҳақи билан ифодаланади. Шунингдек иш берувчи ходимга қуйидагиларни қоплаши мумкин:

• иш берувчининг ғайриқонуний хатти-ҳаракатлари устидан шикоят қилиш билан боғлиқ қўшимча харажатлар (мутахассислар маслаҳати, иш юритиш харажатлари ва бошқалар);
• маънавий зарар суммаси – МК 335-моддаси.

Маънавий зарар миқдорини ходим билан келишилган ҳолда аниқланг. Унинг максимал миқдори чекланмаган. Минимал миқдорга келсак, айрим ҳолларда у бевосита Меҳнат кодексида белгиланган. Чунончи, ғайриқонуний равишда ишдан бўшатиш ёки бошқа ишга ўтказиш натижасида етказилган маънавий зарар учун компенсация миқдори ходимнинг ўртача ойлик иш ҳақидан кам бўлиши мумкин эмас. Агар тўлов юзасидан низо келиб чиққан бўлса, товон миқдори суд томонидан белгиланади.

Ходимга етказилган зарарни қоплашни қандай ҳужжатлаштириш мумкин

Ходимга етказилган зарарни қоплаш учун, агар низо бўлмаса, ходимдан ташкилот раҳбари номига асос, компенсация шакли ва миқдори кўрсатилган ариза олинг. Аризани қабул қилинган кундан бошлаб 10 кун ичида рўйхатдан ўтказинг ва кўриб чиқинг. Зарур бўлса, зарарни қоплаш масаласини аризачи билан муҳокама қилинг.

Агар сиз билдирилган талабларни тан олган бўлсангиз, ходимга етказилган зарарни қоплаш тўғрисида буйруқ чиқаринг. Агар ходимнинг талабларига рози бўлмасангиз, асосли ёзма рад жавобини ёзинг.

Ходимга етказилган зарарни қоплаш тўғрисидаги буйруқ нусхасини ёки рад жавобини ходимга имзо чектириб топширинг ёки қарор қабул қилинган кундан бошлаб 3 кун муддатда почта орқали юборинг. Ходим кейинчалик фуқаролик ишлари бўйича судга мурожаат қилишга ҳақли.

Диққат

Агар ходимнинг пул талаблари асосли бўлса, суд уларни бутун вақт мобайнида, муддат чекланмаган ҳолда, тўлиқ ҳажмда қаноатлантиради

Иш ҳақи ва бошқа тўловлар кечиктирилганлиги учун иш берувчи ходим олдида қачон жавобгар бўлади 

Ходимларга иш ҳақи тўлаш муддатлари жамоа шартномасида ёки локал ҳужжатда, улар мавжуд бўлмаганда эса – меҳнат шартномасида белгиланади. Бунда иш берувчи ойлик иш ҳақини ҳар ярим ойда камида бир марта, 16 кундан ортиқ бўлмаган танаффус билан, тўлаши шарт: аванс ва иш ҳақининг қолган қисми.

Агар иш берувчи ходимга тегишли иш ҳақи, таътил ва бошқа тўловларни тўлаш муддатини бузган бўлса, у уларни фоизлар (пул компенсацияси) тўлаган ҳолда тўлаши шарт.

Компенсация тўлаш мажбурияти иш берувчининг айби бор-йўқлигидан қатъи назар юзага келади.

Компенсация кечиктирилган ҳар бир кун учун тўлов муддатидан кейинги кундан бошлаб ва амалдаги ҳисоб-китоб кунигача, шу кунни қўшиб ҳисоблаган ҳолда, тўланади.

Ходимга тегишли пул компенсацияси миқдорини қуйидаги формула бўйича ҳисобланг:

Масалан, иш ҳақини кечиктириш даври – ойнинг 1-кунидан 30-кунигача. 1 дан 15 санагача қайта молиялаштириш ставкаси 14 %, 16 дан 30 санагача эса – 15 % (шартли) амал қилган. Компенсацияни ҳисоблашда 1 дан 15 гача бўлган давр учун 14 % ставка, 16 дан 30 гача бўлган давр учун эса – 15 % ставка қўлланилади.

Иш берувчи ходимнинг мол-мулкига етказилган зарар учун қачон жавобгар бўлади 

Агар ходим иш жараёнида ўз шахсий мол-мулкидан фойдаланса, иш берувчи ундан фойдаланганлик учун нафақат компенсация тўлайди, балки ундан фойдаланиш билан боғлиқ харажатларни ҳам қоплайди.

Агар иш берувчи ходимнинг мол-мулкига зарар етказган бўлса, иш берувчи ходимга зарарни тўлиқ ҳажмда тўлайди. Зарар миқдори бозор баҳоси бўйича ҳисоблаб чиқарилади. Бунда ходимнинг розилиги билан зарар натура ҳолида қопланиши мумкин.  

Шунингдек ходимнинг ташкилот манфаатларини кўзлаб фойдаланиладиган мол-мулки: асбоб-ускуналар, техник воситалар, шахсий транспортга зарар етказилганда ёки йўқотилганда зарарни қопланг.

Зарар қопланишини қуйидагича расмийлаштиринг:

• таъмирлаш учун тўловлар;
• қиймати бўйича ўхшаш мол-мулкни топшириш;
• мол-мулкнинг бозор баҳосини тўлаш.

Зарарни қоплаш қандай расмийлаштирилади 

Зарарни қоплаш учун, агар низо бўлмаса, ходимдан ташкилот раҳбари номига асос, компенсация шакли ва миқдорини кўрсатган ҳолда ариза олинг.

Аризани қабул қилинган кундан бошлаб 10 кун ичида рўйхатдан ўтказинг ва кўриб чиқинг. Зарур бўлса, зарарни қоплаш масаласини аризачи билан муҳокама қилинг. Агар сиз билдирилган талабларни тан олган бўлсангиз, ходимнинг мол-мулкига етказилган зарарни қоплаш тўғрисида буйруқ чиқаринг. Агарда ходимнинг талабларига рози бўлмасангиз, асосли рад жавобини ёзинг.

Буйруқ нусхасини ёки рад жавобини ходимга имзо чектириб топширинг ёки қарор қабул қилинган кундан бошлаб 3 кун ичида почта орқали юборинг. Ходим кейинчалик фуқаролик ишлари бўйича судга мурожаат қилишга ҳақли.

Иш берувчи ходимнинг соғлиғига зарар етказганлик учун қачон жавобгар бўлади 

Иш берувчининг ходим олдидаги моддий жавобгарлиги ходимнинг соғлиғига иш билан боғлиқ ҳолда майиб бўлиши, касб касаллигига чалиниши ёки соғлиғининг бошқача тарзда шикастланиши туфайли зарар етказилган ҳолларда юзага келади. Бунда ходим меҳнат вазифаларини қаерда – иш берувчининг ҳудудида ёки унинг ташқарисида бажарганлиги аҳамият касб этмайди.

Агар ходим ўз меҳнат вазифаларини бажариш жараёнида соғлиғига зарар етказган бўлса (шикастланган, касб касаллигига чалинган ва ҳ.к.), иш берувчининг айби бўлса, унга зарарни тўлаб беринг. Масалан, у ишчиларга хавфсиз меҳнат шароитларини таъминламади.

Зарар етказилган бўлса, уни қопланг:

• ташкилот ҳудудида: офис, ишлаб чиқариш, омборхона ва бошқа биноларда;
• иш берувчи-ташкилотдан ташқарида: уйда, кўчада иш бажарганда ва ходим ташкилотингиз биноларидан ташқарида қонуний бўлган бошқа ҳолларда;
• ходим иш берувчининг транспортида ишга кетаётганда ва ишдан қайтаётганда;.

Агар ходимнинг соғлиғига зарар етказишда ташкилотнинг айби қуйидаги ҳужжатлардан бири билан аниқланган бўлса, зарарни қопланг:

• бахтсиз ҳодисани махсус текшириш далолатномаси;
• ишлаб чиқаришдаги бахтсиз ҳодиса ва соғлиққа бошқача тарзда зарар етказилганлиги тўғрисидаги далолатнома;
• суд қарори билан;
• давлат меҳнат техник инспекторининг ёки бошқа назорат қилувчи органнинг соғлиққа шикаст етказилиш сабаблари тўғрисидаги хулосаси;
• касб касаллиги тўғрисидаги тиббий хулоса;
• айбдор мансабдор шахсларга нисбатан маъмурий ёки интизомий жазо қўллаш тўғрисидаги қарор;
• касаба уюшма қўмитаси қарори билан.

Иш берувчи жавобгарликдан қачон озод этилади 

Ходимга етказилган зарарни қопламанг:

• меҳнат вазифаларини бажараётганда эмас.

Мисол учун, ходим ўз уйида таъмирлаш ишлатиб, қўлига шикаст етказган. У иш берувчига меҳнатга лаёқатсизлик варақасини тақдим этди ва соғлиғига етказилган зарарни қоплашни сўради. Иш берувчи касаллик варақасини тўлаши керак, лекин у зарарни қоплашни рад этишга ҳақли;

• ходим меҳнатни муҳофаза қилиш, техника хавфсизлиги, саноат санитарияси қоидаларига риоя этмаганда ёки уларни бузганда, улар билан ходим тегишли тарзда танишиб чиққанда;.

Моддий жавобгарликни олдини олиш учун ташкилотингиз айбдор эмаслигини ҳужжат билан тасдиқланг.

• агар зарар жабрланувчининг енгиб бўлмас кучи ёки қасдидан келиб чиққанлигини исботласангиз (ўта хавфли манба томонидан зарар етказилганда Фуқаролик кодексининг 999-моддаси 1-қисми).

Мисол учун, ходим хизмат машинасини бошқараётиб, офисга кетаётганда светофорнинг қизил чироғига дуч келган. Оқибатда у автоҳалокатга учраб, мия чайқалишига учраган. Суд Йўл ҳаракати қоидаларини қасддан бузганлигини аниқлади. Касалхонадан чиққач, ходим кадрлар бўлимига меҳнатга лаёқатсизлик варақасини ва соғлиғига етказилган зарарни қоплаш тўғрисидаги аризани тақдим этди. Бундай вазиятда иш берувчи аризани қондиришни рад этиш ҳуқуқига эга.

Ходимнинг соғлиғига етказилган зарарни қандай қоплаш мумкин

Жабрланган ходимга қуйидагиларни тўлаб беринг:

• бир йўла бериладиган нафақа – ходимнинг йиллик иш ҳақидан кам бўлмаслиги керак. Нафақанинг аниқ миқдори жамоа шартномасида ёки касаба уюшмаси қўмитаси билан келишувга кўра белгиланади
• шикастланишдан олдин олган ўртача ойлик иш ҳақига нисбатан фоизларда ҳар ойлик тўловлар (вояга етмаганга – БҲМнинг 5 бараваридан кам бўлмаган, ногиронлиги бўлган ходимга – МҲТЭКМнинг 50 фоизидан кам бўлмаган миқдорда). Тўлов муддати ва фоиз миқдорини тиббий-ижтимоий эксперт комиссиясининг (МСЭК) тиббий кўрик далолатномасидан кўчирма бўйича аниқланг.

      Агар ходимнинг қўпол эҳтиётсизлиги туфайли зарар етказилган ёки кўпайган бўлса, сиз унга товон миқдорини камайтиришингиз мумкин, лекин 50 фоиздан оширмасдан. Ходимнинг айбдорлик даражасини касаба уюшмаси қўмитасининг қарори билан, низо келиб чиққан тақдирда эса – суднинг қарори билан аниқланг;

Қўшимча харажатларни қопланг:

–  даволаниш ва дори-дармонлар сотиб олиш учун – рецепт ва тўланган чеклар мавжуд бўлганда;

– протезлаш, қўшимча овқатланиш, йўлкира ҳақи билан санаторий-курортда даволаниш учун – харажатларни тасдиқловчи ҳужжатлар мавжуд бўлганда;

– махсус транспорт воситаларини (уларнинг қиймати доирасида) ва бошқа турдаги ёрдамни сотиб олиш учун – агар МСЭК хулосасига кўра ходим уларга муҳтож бўлса, лекин тегишли ташкилотлардан бепул олишга ҳақли бўлмаса;

– адвокатни жалб қилиш учун – агар низо келиб чиққан ва қарор жабрланувчи фойдасига чиқарилган бўлса;

– махсус тиббий парвариш учун: ҳар ойда 2 ЭКИҲ, шунингдек маиший парвариш: ҳар ойда ЭКИҲнинг 50 фоизи – МСЭКнинг тиббий кўрик далолатномасидан кўчирма асосида;

– жабрланувчини МСЭКнинг тиббий хулосасига мувофиқ қайта тайёрлаш ва ишга жойлаштириш.

Ходимнинг вафоти муносабати билан иш берувчи қачон жавобгар бўлади 

Ходим – оиланинг боқувчиси меҳнат вазифаларини бажариш билан боғлиқ ҳолда вафот этган тақдирда иш берувчи, қуйидагилар муносабати билан, етказилган зарарни қоплаши шарт:

• меҳнат жароҳати билан;
• касб касаллиги билан.

Қуйидагилар боқувчининг вафоти муносабати билан етказилган зарарнинг ўрнини қоплаш ҳуқуқига эга:

• оиланинг меҳнатга лаёқатсиз аъзолари:

18 ёшдан катталар, агар уларга ушбу ёшга қадар ногиронлик белгиланган бўлса;

- 60 ёшдан бошлаб эркаклар;

- 55 ёшдан бошлаб аёллар;

- ногирон деб топилганлар;

• ходимнинг қарамоғида бўлган ёки у вафот этган кунга қадар таъминот олиш ҳуқуқига эга бўлган 18 ёшга тўлмаган шахслар. Бунда, агар улар таълим муассасаларида кундузги шакли бўйича ўқишса, ўқиш тугагунига қадар, лекин кўпи билан 23 йилгача товон пули олиш ҳуқуқига эга;
• марҳумнинг ўлимидан кейин туғилган фарзанди;
• ота-онасидан бири, турмуш ўртоғи ёки оиланинг бошқа аъзоси, агар у ишламаса ва вафот этган шахснинг 14 ёшга тўлмаган болалари, ака-укалари, опа-сингиллари ёки невараларини парваришлаш билан банд бўлса.

Боқувчисининг вафоти муносабати билан зарар қандай қопланади

Боқувчисининг вафоти муносабати билан зарарни ундириш ҳуқуқига эга бўлган шахсларга МК 329-моддаси:

• вафот этган шахснинг ўртача йиллик иш ҳақининг – камида 6 қисмини, олувчиларнинг умумий сонига бўлиб, бир йўла бериладиган нафақани тўланг. Бу сумма ходимларга меҳнат вазифаларини бажариш билан боғлиқ ҳолда жароҳатланиши, касб касаллигига чалиниши ёки соғлиғининг бошқача тарзда шикастланиши туфайли етказилган зарарни қоплаш Қоидаларининг 14 ва 15-бандларига мувофиқ ҳисоблаб чиқилган ҳалок бўлган ходимнинг ўртача ойлик иш ҳақи (даромади) ни 72 га кўпайтириш йўли билан аниқланади.

Иш берувчи боқувчининг вафоти муносабати билан етказилган зарарнинг ўрнини МКнинг 328-моддасида белгиланган муддатларда қоплаши шарт.

Зарарни қоплаш муддатлари 

Зарар тўловлари қандай расмийлаштирилади 

Тўлов ҳуқуқига эга бўлган шахслар фойдасига тўловни расмийлаштириш учун марҳумнинг оила аъзосидан (қонуний вакилидан) тегишли ариза олинг. Ариза берувчининг шахсини ва қариндошлигини (қонуний вакиллигини) текширинг. Тасдиқловчи ҳужжатларнинг нусхаларини сақланг. Аризадан нусха олинг ва касаба уюшмаси қўмитасига ёки ходимларнинг бошқа вакиллик органига юборинг.

Ходим аризага қуйидагиларни илова қилади:

• ФҲДЁ органининг боқувчининг вафот этганлиги тўғрисидаги гувоҳномаси нусхаси;
• фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органининг вафот этган шахснинг оила аъзолари, шу жумладан унинг боқимида бўлган оила аъзолари таркиби тўғрисидаги маълумотномаси (ёки бошқа ҳужжатлар);
• фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органининг вафот этган шахснинг ота-онаси, турмуш ўртоғи ёки бошқа оила аъзоси ишламаслиги ва вафот этган шахснинг 3 ёшга тўлмаган болалари, ака-укалари, опа-сингиллари ёки невараларини парваришлаш билан бандлиги тўғрисидаги маълумотномаси;
• таълим муассасасининг зарарни қоплаш ҳуқуқига эга бўлган 16 ёшдан 18 ёшгача бўлган шахслар кундузги шакли бўйича ўқиётганлиги тўғрисидаги маълумотномаси

Аризани рўйхатдан ўтказинг ва келиб тушган пайтдан бошлаб 10 кун ичида кўриб чиқинг. Зарур бўлса, ариза берувчи билан биргаликда муҳокама ўтказинг.

Агар сиз билдирилган талабларни тан олсангиз, тўлов тўғрисида буйруқ беринг. Унда зарарни қоплаш белгиланадиган шахсларни, ҳар бир оила аъзосига унинг миқдорини ва тўлаш муддатларини кўрсатинг.

Агар билдирилган талабларга рози бўлмасангиз, асослантирилган рад жавобини ёзинг.

Буйруқ нусхасини ёки ёзма рад жавобини ариза берувчига имзо чектириб топширинг ёки қарор қабул қилинган кундан бошлаб 3 кун ичида почта орқали юборинг. Аризачи келгусида фуқаролик ишлари бўйича судга мурожаат қилишга ҳақли МК 336-моддаси 2-қисми ва МК 336-моддаси 3-қисми.