Noyabr oyida har bir kadrovikka asqotadi:
Biz yuridik fanlar nomzodi, yangi MK loyihasini tayyorlash boʻyicha ekspertlar guruhi rahbari Mixail Gasanov va «Norma» eksperti Lenara Xikmatovaning yangi MKda ish haqi masalalari boʻyicha tushuntirishlarini berishda davom etamiz (qarang Ish haqi, 1-qism).
Ushbu maqoladan siz quyidagilarni bilib olasiz:
– ish haqini qanday davriylikda toʻlash kerak;
– agar xodim ish haqi berilgan kuni ishda boʻlmasa, nima qilish kerak;
– ish haqini kechiktirganlik uchun ish beruvchining javobgarligi;
– oʻrtacha ish haqi qanday hisoblanadi.
Ish haqini qancha muddatda toʻlash kerak 
Amaldagi MK kabi yangi MK ham ish haqi toʻlash muddatlarini jamoa shartnomasida yoki boshqa ichki hujjatda belgilashni buyuradi. Agar tashkilotda bunday ichki hujjatlar mavjud boʻlmasa, muddatlar xodimning mehnat shartnomasida shartlashiladi. Bunda ish haqi avvalgidek har yarim oyda bir martadan kam boʻlmagan muddatda toʻlanishi kerak.
Qoʻshimcha tarzda xodimlarga oylik ish haqi ikki qismga boʻlingan holda – boʻnak va qolgan qismi miqdorida – qoida tariqasida, oʻn olti kundan koʻp boʻlmagan tanaffus bilan toʻlanishi belgilangan.
Yangilik Xalqaro mehnat tashkiloti 01.07.1949 y. 85-son Tavsiya 4-b. qoidalarini hisobga olgan holda joriy etilgan.
Hukumat ish haqi oyiga bir marta toʻlanadigan xodimlarning ayrim toifalarini belgilashi mumkin.
Agar ish haqi oʻz vaqtida toʻlanmasa
Ish beruvchi boshqa toʻlovlar va ularning navbatidan qat’i nazar, xodimlarga ish haqini oʻz vaqtida toʻlashi shart.
Agar ish beruvchi ish haqini, ta’til toʻlovlarini, xodimga toʻlanishi lozim boʻlgan boshqa toʻlovlarni toʻlash muddatini buzgan taqdirda, shu jumladan, – mehnat shartnomasi bekor qilingandagi toʻlovlarni, u buning uchun moddiy javobgar boʻladi
.
Ish beruvchi har bir kechiktirilgan kun uchun Markaziy bankning qayta moliyalash stavkasining (asosiy stavka) 10% miqdorida pulli kompensatsiya toʻlashi shart. Bunday kompensatsiya toʻlov muddatidan keyingi kundan e’tiboran to haqiqatda hisob-kitob qilingan kungacha toʻlanadi.
Kompensatsiyaning miqdori jamoa shartnomasi, ichki hujjat yoki mehnat shartnomasi bilan oshirilishi mumkin.
. Bunda, agar ish haqi toʻlashni kechiktirish, masalan, xizmat koʻrsatuvchi bankning mansabdor shaxslari aybi bilan sodir boʻlsa, ish beruvchi ushbu shaxslarga nisbatan qayta talab qilish (regress) huquqiga ega
. Sodda qilib tushuntirganda, u kompensatsiya uchun sarflangan mablagʻlarni bu kimning aybi bilan sodir boʻlgan boʻlsa, oʻshandan qaytarib olish huquqiga ega.
Mehnat shartnomasi bekor qilinganda va xodim vafot etgan taqdirda ish haqi qanday toʻlanadi
Yangi Mehnat kodeksi ishdan boʻshatilayotgan xodimga tegishli barcha summalar unga mehnat shartnomasi bekor qilingan kuni toʻlanishi kerakligi haqidagi amaldagi talabni saqlab qoldi. Bunda, agar xodim mehnat shartnomasi bekor qilingan kuni ishlamagan boʻlsa, tegishli summalar ushbu xodim tomonidan hisob-kitob qilish toʻgʻrisidagi talab taqdim etilganidan keyin uch kundan kechiktirmay toʻlanishi kerak.
Mehnat shartnomasi bekor qilinganda xodimga tegishli boʻlgan summa miqdorlari toʻgʻrisida nizo chiqqan taqdirda, ish beruvchi xodimga shak-shubhasiz tegadigan summani koʻrsatilgan muddatda toʻlashi shart.
Agar xodim ichki hujjatlarda nazarda tutilgan hollarda bir yildagi ish yakunlariga koʻra mukofot olish huquqiga ega boʻlsa, ish beruvchi u bilan hatto mehnat shartnomasi bekor qilingan taqdirda ham uni toʻlashi shart
.
Yangi MK aniqlik kiritadi: xodim vafot etgan kunga qadar olinmagan ish haqi uning oila a’zolariga yoki xodim vafot etgan kunda marhumning qaramogʻida boʻlgan shaxsga beriladi. Buning uchun koʻrsatilgan shaxslar ish beruvchiga tegishli ariza, xodimning vafot etganligi toʻgʻrisidagi guvohnomaning asl nusxasini (koʻchirma nusxasi ish beruvchida qoladi) taqdim etishadi. Shundan soʻng ish beruvchi yetti kundan kechiktirmay ish haqini berishi kerak
.
Ish haqi qaysi shaklda va valyutada toʻlanadi
Yangi Mehnat kodeksi ish beruvchilarga ish haqini pul shaklida toʻlashni belgilaydi. Mehnatga natura shaklida haq toʻlash taqiqlanadi, hukumat tomonidan belgilangan hollar bundan mustasno. Shuningdek, ish haqini qarz majburiyatlari, tilxatlar, kuponlar tarzida toʻlash taqiqlanadi
.
Ish haqi milliy valyutada (soʻmda) toʻlanadi. Bunda qonunchilik ushbu qoidalardan istisnolar belgilashi mumkin.
Ish haqi xodimga, odatda, bevosita ish joyi boʻyicha beriladi. Bunda yangi MK, agar xodim ish haqi toʻlanadigan kuni ish beruvchining topshirigʻini ish joyidan tashqarida bajarayotgan boʻlsa, nima qilish kerakligini tushuntiradi. Masalan, - xizmat safarida, malaka oshirish kurslarida boʻlsa va boshqalar. Bu holda xodimning iltimosiga koʻra ish beruvchi xodimga tegishli ish haqini oʻz hisobidan yuborishi yoki xodimning ishonchli shaxsiga toʻlashi shart
.
Ish beruvchi, shuningdek, xodimning yozma roziligi bilan ish haqini yoki uning bir qismini bank muassasalari (masalan, xodimning bank plastik kartasiga) yoki pochta boʻlimlari orqali toʻlashi mumkin. Ushbu muassasalarning xizmatlari uchun ish beruvchining hisobidan haq toʻlanadi.
Bunday holda, yuqorida bayon qilinganidek, agar xodim ishda boʻlmasa ham, bu unga ish haqi berilgan kunda uni olishiga toʻsqinlik qilmaydi.
Yangi MK oʻrtacha ish haqi hisoblashning yagona tartibini joriy qiladi
Hozirgi vaqtda oʻrtacha oylik ish haqi qonunosti hujjatlarida mustahkamlab qoʻyilgan tartibda hisoblanadi – 11.03.1997 y. 133-son VMQga 6-ilova.
Yangi Mehnat kodeksi kuchga kirgandan soʻng, oʻrtacha ish haqi yangilangan qoidalar boʻyicha aniqlanadi
.
Shunday qilib, Mehnat kodeksida nazarda tutilgan barcha hollar uchun oʻrtacha ish haqi oʻn ikki oyni tashkil etuvchi hisob-kitob davridan kelib chiqqan holda belgilanadi. Agar xodim oʻn ikki oydan kam ishlagan boʻlsa, xodimga oʻrtacha ish haqi hisoblangan oydan oldingi 12 kalendar oylik davri uchun hisoblangan ish haqidan hisoblanadi. Bunda tegishli oyning 1-kunidan 30 (31)-kuniga qadar, fevralda – 28 (29)-kunga qadar boʻlgan davr oxirgi kunni ham qoʻshganda kalendar oy deb hisoblanadi.
Oʻrtacha ish haqini hisoblab chiqarish uchun xodimga hisoblangan ish haqining tarkibiga soliq solinishi lozim boʻlgan, ish beruvchi tomonidan haqiqatda amalga oshirilgan toʻlovlarning barcha turlari kiritiladi.
Mehnatga haq toʻlashning vaqtbay va ishbay tizimi uchun oʻrtacha ish haqini aniqlashning alohida tartibi belgilandi.
Mehnatga haq toʻlashning vaqtbay tizimida oʻrtacha ish haqi quyidagilardan kelib chiqqan holda aniqlanadi:
- xodimning oʻrtacha ish haqi saqlanib qoladigan oydan oldingi kalendar oy uchun tarif stavkasi (lavozim maoshi) miqdoridan kelib chiqib;
- xodimning oʻrtacha ish haqi saqlanib qoladigan oydan oldingi oʻn ikki kalendar oy uchun (ish haqining qoʻshimcha qismi) ustamalar, mukofotlar va boshqa toʻlovlar summasining oʻn ikkidan bir qismi unga jamlangan holda.
Mehnatga haq toʻlashning ishbay tizimida oʻrtacha ish haqi quyidagilardan kelib belgilanadi:
- xodimning oʻrtacha ish haqi saqlanib qoladigan oydan oldingi kalendar oy uchun ishbay baholar boʻyicha haqiqatda hisoblangan ish haqidan kelib chiqib;
- xodimning oʻrtacha ish haqi saqlanib qoladigan oydan oldingi oʻn ikki kalendar oy uchun ustamalar, mukofotlar va boshqa toʻlovlar summasining oʻn ikkidan bir qismi oʻrtacha ish haqiga jamlangan holda.
Mehnatga haq toʻlashning tarifsiz tizimlarida oʻrtacha ish haqi quyidagilardan kelib chiqib belgilanadi:
- mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdoridan kelib chiqib;
- mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdoridan oshadigan barcha toʻlovlarning oʻn ikkidan bir qismi oʻrtacha ish haqiga jamlangan holda.
Bundan tashqari, oʻrtacha kunlik, oʻrtacha soatlik ish haqi, shuningdek oʻrtacha ish haqini hisoblash tartibi bayon qilingan:
1) hisob-kitob davrining bir oyi yoki bir necha oyi toʻliq ishlab berilmaganda;
2) agar xodimda haqiqatda hisoblangan ish haqi yoki hisob-kitob davri uchun va hisob-kitob davri boshlangunga qadar ishlab berilgan kunlar boʻlmasa.