Тавсияномада:

– меҳнат шартномасининг мажбурий шартлари;

– меҳнат шартномасининг қўшимча шартлари;

– қандай шартларни меҳнат шартномасига киритиш мумкин эмас.

Меҳнат шартномасининг мажбурий шартлари 

Меҳнат шартномасига киритиш учун МК 104-моддасида кўрсатилган қуйидаги шартлар мажбурий ҳисобланади :

• иш жойи – ходим шартномада шарт қилиб кўрсатилган меҳнат вазифасига кўра меҳнат фаолиятини амалга оширадиган иш берувчи (ташкилот, унинг алоҳида бўлинмаси ёки жисмоний шахс), шунингдек ходим меҳнат қилиши керак бўлган жой;
• ходимнинг меҳнат вазифаси – муайян касб, мутахассислик, малака ёки лавозим бўйича иш, шунингдек ходимга топшириладиган ишнинг аниқ тури; 
• ишнинг бошланиш санаси – ходим меҳнат шартномасида шарт қилиб кўрсатилган ишни бажаришга киришиши лозим бўлган календарь сана; 
• меҳнатга ҳақ тўлаш шартлари, шу жумладан ходимнинг тариф ставкаси ёки маоши миқдори, қўшимча тўловлар, устамалар ва рағбатлантирувчи тўловлар;
• меҳнат шартномасининг муддати – агар ходим билан муддатли меҳнат шартномаси тузилган бўлса, шунингдек бундай шартномани тузиш учун асослар; 
• иш вақти ва дам олиш вақти режими – агар бу ходим учун ташкилотда белгиланган умумий тартибдан фарқ қилса;
• нормал шароитлардан фарқ қиладиган шароитлардаги иш учун кафолатлар ва компенсациялар, агар ходим (иш жойидаги меҳнат шароитларининг хусусиятлари кўрсатилган ҳолда) мазкур ишга қабул қилинаётган бўлса;
• ишнинг хусусиятини белгилайдиган шартлар - кўчма, сайёр, йўлдаги ва ҳоказо;
• меҳнат қонунчилиги ва меҳнат тўғрисидаги бошқа ҳуқуқий ҳужжатларда назарда тутилган ҳолларда бошқа шартлар. Масалан, МК 446-моддасига кўра касаначи билан тузилган меҳнат шартномасида юқорида айтилганларга қўшимча равишда касаначиликка хос бўлган ўзига хос шартларни ҳам киритиш керак: ускуналар, инвентарларни тақдим этиш тартиби; тайёр маҳсулотни қабул қилиш ва етказиб бериш тартиби; иш берувчининг буюртмаси бажарилиши муносабати билан фойдаланилган энергия, сув, алоқа ва бошқалар учун касаначининг харажатларини қоплаш (компенсация) тартиби.

Бундан ташқари, ходим асосий иш жойига ёки қўшимча (ўринбосарлик) асосида ишга қабул қилинаётгани кўрсатилиши керак

Эътибор беринг

Агар юқорида санаб ўтилган шартлардан бирортаси меҳнат шартномасига киритилмаган бўлса, бу уни тугатиш ёки тузилмаган деб эътироф этиш учун асос бўлмайди. Бундай ҳолда меҳнат шартномаси қўшимча битим тузган ҳолда етишмаётган шартлар билан тўлдирилиши керак..

Ишнинг бошланиш санаси бундан мустасно. Ушбу шарт шартномада бўлмаганда, қўшимча келишув расмийлаштирилмайди. Бундай ҳолда ходим шартнома тарафлар томонидан имзоланган кундан кейинги иш кунида ишга киришиши лозим.

Меҳнат шартномасининг қўшимча шартлари 

Меҳнат шартномасида меҳнат қонунчилиги ва меҳнат тўғрисидаги бошқа ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланганларга нисбатан ходимнинг аҳволини ёмонлаштирмайдиган қўшимча шартлар кўзда тутилиши мумкин. Хусусан:

• ташкилот фаолиятининг ўзига хос хусусиятлари ёки ходимнинг меҳнат функцияси туфайли. Масалан, давлат сирларини ва қонун билан ҳимояланган бошқа сирларни ошкор қилмаслик, агар лавозим пул ёки товар қимматликлари билан муомала қилишга оид хизматлар кўрсатишни назарда тутса, ходимга тўлиқ моддий жавобгарликни юклаш шарти ва ҳоказо;
• ходим ва унинг оила аъзоларига бериладиган кафолатлар. Масалан, ходимни қўшимча суғурта қилиш шартлари ва турлари, ходим ва унинг оила аъзолари учун ижтимоий-маиший шароитлар назарда тутилиши мумкин.

Шунингдек, қўшимча шартларни ҳам белгилашингиз мумкин:

• касблар ва лавозимлар ўриндошлиги ҳақида;
• ишга қабул қилишда дастлабки синов ҳақида;
• агар ўқитиш иш берувчининг ҳисобидан амалга оширилган бўлса, ходимнинг шартномада белгиланган муддатдан кам бўлмаган давр мобайнида ўқишдан кейин ишлаб бериш мажбурияти тўғрисида.

Бундан ташқари, агар керак бўлса, қуйидагиларни аниқлаштириш мумкин:

• унинг жойлашган ери кўрсатилган таркибий бўлинма. Масалан, ишчи айнан қайси ишлаб чиқариш цехида ишлаши – қандолат маҳсулотлари, сут маҳсулотлари ва бошқалар;
• иш жойи. Масалан, агар хайдовчига маълум бир транспорт воситаси бириктирилган бўлса, меҳнат шартномасида унинг русуми ва давлат рақами кўрсатилади;
• ходимнинг иш шароитларига нисбатан ҳуқуқлари ва мажбуриятлари.

Вазият

Чакана савдо корхонаси Тошкентда дўконлар тармоғига эга

Меҳнат шартномасида ва сотувчиларни ишга қабул қилиш тўғрисидаги буйруқда, улар ишлайдиган маълум бир дўконнинг рақами ва манзилини кўрсатиш керакми?

Бу раҳбариятнинг ихтиёрига ҳавола. Стационар чакана савдо дўкони – бу сотувчининг иш жойи. Меҳнат шартномасида ва ишга қабул қилиш тўғрисидаги буйруқда дўконнинг рақами ва ҳудудий жойлашувини кўрсатмасдан, иш берувчи ташкилотнинг номини кўрсатиш кифоя. Агар маълум бир иш жойи меҳнат шартномасида кўрсатилган бўлса, кейинги ўзгартириш учун қўшимча келишув тузиш йўли билан ходимнинг ёзма розилиги талаб қилинади..

Меҳнат шартномасининг баъзи шартларига мувофиқ ушбу шартлар аниқ акс этган корхонанинг ички ҳужжатларига тегишли ҳаволаларни тақдим этишингиз мумкин. Бундай шартлар қуйидагилар бўлиши мумкин:

• меҳнатга ҳақ тўлаш ва мукофотлаш тизимлари. Улар жамоа келишуви, жамоа шартномаси, меҳнатга ҳақ тўлаш/мукофотлаш тўғрисидаги низомлар ва ҳоказолар билан белгиланиши мумкин;
•  таътил турлари, уларнинг давомийлиги, бериш тартиби ва шартлари (жамоа шартномасида ва таътил жадвалида акс эттирилиши мумкин);
• меҳнат шартномасини ўзгартириш ва бекор қилиш шартлари, интизомий жазони қўллаш тартиби ички меҳнат тартиби қоидаларида мавжуд ва ҳоказо.

Эътибор беринг

Ходимларни уларнинг иш фаолиятига бевосита боғлиқ бўлган жамоа шартномаси, ички ҳужжатлар билан имзо қўйдириб таништириш керак.

Меҳнат шартномасига ходимнинг вазифалари доирасини киритиш

Агар мазкур мутахасислик, касб ёки лавозим бўйича тасдиқланган лавозим йўриқномаси мавжуд бўлса, меҳнат шартномасида ходимнинг барча меҳнат мажбуриятларини кўрсатманг. Меҳнат шартномасида вазифаларнинг фақат энг муҳимларини санаб ўтинг ва лавозим йўриқномасида келтирилган тўлиқ рўйхатга ҳавола беринг. Ходимни у билан имзо қўйдирган ҳолда таништиринг. Ҳатто ходимга, доимо унинг қўлида бўлиши учун, лавозим йўриқномасининг кўчирма нусхасини ёки иккинчи нусхасини бериш мақсадга мувофиқ. Лавозим йўриқномаси бўлмаган тақдирда, шартномада ходим вазифаларининг тўлиқ рўйхати кўрсатилиши керак.

Агар ходимга доимий асосда бир неча касбда (лавозимда) ишлаш бўйича мажбуриятлар юклатилса, буни меҳнат шартномасида қайд этинг. Масалан, сиз бухгалтерга  кадрлар бўйича ишларни юритишни топширасиз. Бунда бирга олиб бориладиган касб (лавозим) бўйича мажбуриятларнинг аниқ рўйхатини, агар улар лавозим йўриқномасида назарда тутилган бўлса, кўрсатманг. Ходимни у билан имзо кўйдириб, таништиринг.

Шартномада томонларнинг моддий жавобгарлигини белгилашингиз мумкин. Иш берувчининг ходим олдидаги шартномавий жавобгарлиги Меҳнат кодексида назарда тутилганидан кам бўлмаслиги, ходимнинг эса иш берувчи олдидаги жавобгарлиги МКда назарда тутилганидан юқори бўлмаслиги керак .

Қандай шартларни меҳнат шартномасига киритиш мумкин эмас 

Меҳнат шартномасига ходимларнинг аҳволини меҳнат қонунчилиги ва меҳнат тўғрисидаги бошқа ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланганига нисбатан ёмонлаштирувчи шартларни киритманг. Масалан:

• ходимнинг тўлиқ моддий жавобгарлиги, агар унинг меҳнат функцияси пул ёки товар қимматликларига хизмат кўрсатиш билан боғлиқ бўлмаса;
• Меҳнат кодексининг 312-моддасида кўрсатилмаган интизомий жазо чоралари, агар ходимга умумий интизомий жавобгарлик қўлланилса;
•  бошқа ташкилотларда ўриндошлик асосида ишлашни тақиқлаш, МК 487-моддасида кўрсатилган ҳоллар бундан мустасно;
• 3 ойдан ортиқ бўлган дастлабки синов муддати, МК 486-моддаси 4-қисмида кўрсатилган алоҳида тоифадаги ходимлар учун – 6 ойдан ортиқ бўлган;
• ҳафтада 40 соатдан ортиқ иш вақти (агар иш вақтининг жамланган ҳисоби ўрнатилмаган бўлса), айрим тоифадаги ходимлар учун эса 36, 24 дан ортиқ ва ҳоказо;
• дам олиш ва байрам кунларида, шунингдек иш вақтидан ташқари ишлар учун икки ҳиссадан кам миқдорда ҳақ тўлаш.  

Бундай шартлар ҳақиқий эмас деб ҳисобланади ва иш берувчининг айбдор мансабдор шахсини жавобгарликка тортилишига сабаб бўлиши мумкин.