Noyabr oyida har bir kadrovikka asqotadi:
2023 yil 30 apreldan kuchga kiradigan yangi tahrirdagi Mehnat kodeksining eng muhim va asosiy yangiliklari boʻyicha sharhlarni e’lon qila boshladik.
Ishga joylashish tartib-taomilini boshqarishda nimalar oʻzgargani haqida kadrovik.uz iltimosiga koʻra yuridik fanlari nomzodi, Mehnat kodeksi mualliflaridan biri Mixail GASANOV soʻzlab berdi:
Qaysi yoshdan boshlab ishlash mumkin
– Bu masalada umumiy qoidalar oʻzgarmadi. 16 yoshdan boshlab mustaqil tarzda ishga joylashish mumkin. Ota-onalardan birining (ota-onaning oʻrnini bosuvchi shaxsning) yozma roziligi bilan – oʻsmirning salomatligi va axloqiy rivojlanishiga zarar yetkazmaydigan, oʻquv jarayonini buzmaydigan yengil ishlarni bajarish uchun 15 yoshdan boshlab.
Ammo yangilik mavjud: madaniy-koʻngilochar tashkilotlarda, televideniye, radioeshittirish tashkilotlarida va boshqa ommaviy axborot vositalarida asarlarni yaratish va (yoki) ijro etishda (koʻrgazmaga qoʻyishda) ishtirok etish uchun mehnat shartnomasini 15 yoshgacha tuzishga ruxsat beriladi. Ushbu norma professional sportchilarga ham tatbiq qilinadi (28.10.2022 y. 798-sonli OʻRQ yangi tahrirdagi MK 118-m.). Buning uchun quyidagi majburiy shartlarga amal qilish lozim:
1) ota-ona ikkalasi (ota-onaning oʻrnini bosuvchi shaxs)ning roziligi;
2) vasiylik va homiylik organining ruxsati;
3) sogʻliq va axloqiy rivojlanishga zarar yetkazish xavfining yoʻqligi.
Voyaga yetmagan xodim nomidan mehnat shartnomasini uning ota-onasi (ota-onaning oʻrnini bosuvchi shaxs) imzolaydi. Vasiylik va homiylik organining ruxsatnomasida kunlik ishning ruxsat etilgan maksimal davomiyligi va uni bajarish mumkin boʻlgan boshqa shartlar koʻrsatiladi.
15 yoshga toʻlmagan shaxslar qabul qilinishi mumkin boʻlgan ishlar, kasblar va lavozimlar roʻyxatini hukumat tasdiqlaydi.
Ishga qabul qilishni rad etib boʻlmaydigan holatlar
Ishga qabul qilishni rad etishga yoʻl qoʻyib boʻlmaydigan holatlar roʻyxati xodimda sudlanganligi, shu jumladan soʻndirilgan yoki olib tashlangan sudlanganligi mavjudligi bilan toʻldirildi. Qonunda toʻgʻridan toʻgʻri nazarda tutilgan vaziyatlar bundan mustasno.
Shuningdek, yaqin qarindoshlar sudlanganligi, jumladan soʻndirilgan sudlanganligi munosabati bilan ishga qabul qilishni rad etish taqiqlanadi (28.10.2022 y. 798-sonli OʻRQ yangi tahrirdagi MK 119-m).
Ishga taklifni qanday yoʻllash kerak
Amaldagi Mehnat kodeksi ish beruvchi tomonidan unga taklif qilingan shaxslarga ishga qabul qilishni rad etishni taqiqlaydi. Shu bilan ushbu masalani huquqiy tartibga solish yakunlanadi. Yangi MK bu boʻshliqni bartaraf etdi.
Birinchidan, "taklif" tushunchasining oʻziga aniqlik kiritildi. Bu ish beruvchining aniq bir shaxs bilan mehnat shartnomasini tuzishga roziligining bevosita, toʻgʻridan toʻgʻri ifodasidir. Taklif ish beruvchining vakolatli mansabdor shaxsi tomonidan arizachiga yozma yoki elektron shaklda yuboriladi.
Ish beruvchi taklifning amal qilish muddati davomida xodimni ishga qabul qilishni rad etishga haqli emas. Agar muddat kelishilmagan boʻlsa, - taklif yuborilgan kundan boshlab 1 oy ichida.
Ushbu me’yor, jumladan chet el fuqarolari va fuqaroligi boʻlmagan shaxslarga ham qonunda nazarda tutilgan barcha zarur tartib-taomillardan oʻtayotganda qoʻllaniladi (28.10.2022 y. 798-sonli OʻRQ yangi tahrirdagi MK 101-m.).
Ishga qabul qilish tartib-taomili qanday bosqichlarni oʻz ichiga oladi
Amaldagi Mehnat kodeksida ishga qabul qilish bosqichlari belgilanmagan. Yangisida ular bor. Bular quyidagilar (28.10.2022 y. 798-sonli OʻRQ yangi tahrirdagi MK 122-m):
1) tanishtiruv tartib-taomili;
2) mehnat shartnomasi shartlari boʻyicha tomonlarning kelishuvga erishishi va uni xodim hamda ish beruvchi tomonidan imzolanishi;
3) ishga qabul qilish haqida buyruq chiqarish va xodimning mehnat daftarchasi va YaMMTga ishga qabul qilish haqidagi ma’lumotlarni kiritish.
Tanishish bosqichida ish beruvchi:
- nomzodni ishning mazmuni, mehnat sharoitlari va uning kelgusi mehnat faoliyati bilan bogʻliq ichki hujjatlar bilan tanishtirishi shart;
- suhbat oʻtkazish, shuningdek ishga talabgorlar oʻrtasida saralash musobaqasini oʻtkazishga haqli. Buning uchun ish beruvchi xodimlarning vakillik organi bilan kelishilgan holda saralash musobaqasi haqida ichki nizomni tasdiqlashi kerak. Agar tanlov asosida qabul qilish tartibi qonun bilan belgilangan boʻlsa (xodimlarning ayrim toifalari uchun), ish beruvchi uni qoʻllashi shart.
Ishga qabul qilishda qanday hujjatlar talab qilinadi
Ishga joylashish uchun ariza beruvchi quyidagi hujjatlarni taqdim etadi (28.10.2022 y. 798-sonli OʻRQ yangi tahrirdagi MK 124-m.):
1) pasport yoki uning oʻrnini bosadigan hujjat yoki ID karta, 16 yoshga toʻlmagan shaxslar esa – tugʻilganlik toʻgʻrisida guvohnoma yoki ID karta;
2) oxirgi ish joyi boʻyicha tasdiqlangan qogʻoz shaklidagi yoki elektron mehnat daftarchasidan koʻchirma (birinchi marta ishga kirayotgan shaxslar bundan mustasno). Oʻrindoshlik asosida ishlovchilar mehnat daftarchasi oʻrniga asosiy ish joyidan belgilangan namunadagi ma’lumotnomani taqdim etadi;
3) harbiy guvohnoma yoki harbiy majburiyati boʻlganlar yoki chaqiriluvchilar uchun hisobda turganlik haqida guvohnoma;
4) oliy yoki oʻrta maxsus, kasb-hunar ta’limi tashkilotini bitirganlik haqida diplom, ushbu ishni bajarish huquqini beruvchi guvohnoma (sertifikat) yoki ishga kirishda faqat maxsus ma’lumotga yoki maxsus tayyorgarlikka ega shaxslar bajarishiga yoʻl qoʻyiladigan boshqa mos keladigan hujjat;
5) STIR;
6) JShDS (agar mavjud boʻlsa);
7) jamgʻarib boriladigan pensiya daftarchasi (ishga birinchi marta kirayotgan shaxslar bundan mustasno).
Mehnat daftarchasini qanday yuritish kerak
Yangi Mehnat kodeksi, agar xodimlarda qogʻoz mehnat daftarchalari boʻlsa, ish beruvchini ularni yuritishga majbur boʻlgan normani saqlab qoladi. Elektron mehnat daftarchalarini shakllantirish va xodimning mehnat faoliyati haqida ma’lumotlarni tekshirish qismida esa – tegishli normativ huquqiy hujjatga yoʻllaydi (28.10.2022 y. 798-sonli OʻRQ yangi tahrirdagi MK 125-m.).
Eslatib oʻtamiz: hozirda ushbu masalalar 10.31.2019 y.dagi 4502-sonli Prezident qarori va 05.12.2019y. 971-sonli VMQ bilan tartibga solinadi.
Kodeksning yangi tahririga ish beruvchining xodimga uning mehnat faoliyati va ushbu tashkilotdagi ish staji toʻgʻrisida ma’lumot taqdim qilish majburiyati kiritildi 28.10.2022 y. 798-sonli OʻRQ yangi tahrirdagi MK 125-m. bu – ishga qabul qilish, bajariladigan ish, boshqa ishga oʻtkazish va mehnat shartnomasini bekor qilish haqidagi ma’lumotlar ekanini aniqlashtiradi.
Xodim ushbu ma’lumotlarni qanday usul bilan olishni tanlashga haqli – tasdiqlangan qogʻoz shaklidagi hujjat yoki ish beruvchining ERIsi bilan elektron shaklda.
Xodim ma’lumotlarni olish uchun yozma shaklda ariza beradi yoki ish beruvchining elektron pochta manziliga yuboradi. Ish beruvchi ma’lumotlarni quyidagi muddatlarda taqdim etishi shart:
- ish davrida – ariza berilgan kundan e’tiboran 3 ish kunidan kechiktirmay;
- ishdan boʻshayotganda – mehnat shartnomasi bekor qilingan kunda.
Xodimni ishga qabul qilish haqidagi buyruq bilan qancha muddatda tanishtirish kerak
Amaldagi MK buni nazarda tutmaydi. Yangisiga koʻra, buyruq xodimga imzo ostida ish boshlangan kundan e’tiboran 3 kun ichida e’lon qilinadi.
Bundan tashqari, xodimning talabi boʻyicha ish beruvchi unga buyruqning tegishli tartibda tasdiqlangan nusxasini berishi shart (28.10.2022 y. 798-sonli OʻRQ yangi tahrirdagi MK 127-m.). Endi ish beruvchi uchun bunday majburiyat yoʻq.
Agar xodimni "rasmiylashtirishsiz" haqiqatda ishlashiga ruxsat etilgan boʻlsa
Amaldagi MK
va yangi tahrirdagi MKda ham (28.10.2022 y. 798-sonli OʻRQ yangi tahrirdagi MK 128-m.) ishga qabul qilish huquqiga ega boʻlgan mansabdor shaxs tomonidan yoki uning ijozati bilan xodimga haqiqatda ishlashga ruxsat etilgan boʻlsa, ishga qabul qilish tegishli ravishda rasmiylashtirilgan yoki rasmiylashtirilmaganligidan qat’i nazar, ish boshlangan kundan e’tiboran mehnat shartnomasi tuzilgan deb hisoblanadi.
Ammo yangi tahrirda ham ba’zi muhim jihatlar aniqlashtirilmoqda.
Birinchidan, haqiqatda ishlashga ruxsat etilganda ish beruvchi ish boshlanganidan boshlab 3 kun ichida mehnat shartnomasini tuzishi va xodimni ishga qabul qilish toʻgʻrisida buyruq chiqarishi shart.
Ikkinchidan, ish beruvchi tomonidan vakolat berilmagan tashkilot xodimi shaxsga haqiqatan ham ishlashga ruxsat bersa, ish beruvchi esa u bilan mehnat shartnomasini tuzishdan bosh tortadigan vaziyat tartibga solinadi.
Bu holda ish beruvchining manfaatlari yuzasidan bajarilgan ish uchun u bunday jismoniy shaxsga tegishli murakkabligi (malakasi) uchun belgilangan tarif stavkasidan (ish haqi) kelib chiqqan holda haqiqatda ishlangan vaqt (bajarilgan ish) uchun haq toʻlashi shart (28.10.2022 y. 798-sonli OʻRQ yangi tahrirdagi MK 128-m.).
Ishga qabul qilishda dastlabki sinovni belgilash tartibi qanday oʻzgardi
Ushbu masalani 28.10.2022 y. 798-sonli OʻRQ yangi tahrirdagi MK 129-m. tartibga soladi.
Birinchidan, ish beruvchi dastlabki sinov belgilashga haqli boʻlmagan shaxslar roʻyxatiga quyidagilar qoʻshildi:
- 3 yoshgacha boʻlgan bolani yolgʻiz oʻzi tarbiyalayotgan otalar (vasiylar);
- 18 yoshga toʻlmagan shaxslar;
- ish beruvchi ilgari mehnat shartnomasini alohida asoslar boʻyicha bekor qilgan shaxslar – qayta ishga qabul qilingan taqdirda;
- ishlab chiqarish ta’limi shartnomasi boʻyicha ish beruvchida amaliyot oʻtagan oʻquvchilar;
- boshqa xodimlar, agar bu jamoa kelishuvi, jamoa shartnomasi va ish beruvchining mahalliy hujjatlarida nazarda tutilgan boʻlsa.
Ikkinchidan, ta’lim muassasalari bitiruvchilari uchun dastlabki sinovni belgilash tartibi aniqlashtirildi.
Amaldagi Mehnat kodeksida
oʻrta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining hamda oliy oʻquv yurtlarining tegishli ta’lim muassasasini tamomlagan kundan e’tiboran uch yil ichida birinchi bor ishga kirayotgan bitiruvchilari ishga qabul qilinganda ish beruvchi ularga dastlabki sinov muddatini belgilashga haqli emas.
MKning yangi tahririda:(28.10.2022 y. 798-sonli OʻRQ yangi tahrirdagi MK 129-m.)
1) "yoʻnalishi boʻyicha" va mustaqil ravishda ishga joylashayotgan bitiruvchilar tabaqalashtirilgan;
2) bitiruvchilar olgan mutaxassisligi boʻyicha ishga kirsa sinov belgilanmasligi belgilangan;
3) ta’lim muassasasini bitirish bilan ishga joylashish oʻrtasidagi, sinov muddatini belgilashning iloji boʻlmagan davr qisqartirildi.
Shunday qilib, yangi Mehnat kodeksiga koʻra ish beruvchi quyidagilarga sinov belgilashga haqli emas:
- davlat grantlari asosida oʻqigan oliy oʻquv yurtlari bitiruvchilari bitirgan kundan e’tiboran 3 oy ichida olgan mutaxassislik yoʻnalishi boʻyicha ishga kirayotganda;
- oʻrta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining hamda oliy oʻquv yurtlarining tegishli ta’lim muassasasini tamomlagan kundan e’tiboran bir yil ichida birinchi bor ishga kirayotgan bitiruvchilari ishga qabul qilinganda.
Uchinchidan, rahbarlar, ularning oʻrinbosarlari, bosh buxgalterlar va tashkilotlarning alohida boʻlinmalari rahbarlari uchun dastlabki sinovning soʻnggi muddati – 6 oy qilib belgilangan. Boshqa xodimlar uchun amaldagi maksimal muddat qoldirildi – 3 oy. (28.10.2022 y. 798-sonli OʻRQ yangi tahrirdagi MK 130-m.)
"Norma" eksperti Lenara Hikmatova tayyorladi