Yangi Mehnat kodeksi: ish haqini toʻlash (3-qism)

preview

Biz yuridik fanlar nomzodi, yangi MK hammualliflaridan biri Mixail GASANOV va «Norma» eksperti, huquqshunos Lenara Hikmatovaning yangi Mehnat kodeksi boʻyicha ish haqi borasidagi tushuntirishlarini berishda davom etamiz (1 va 2-qismlarga qarang)

Ushbu maqolada:

• xodimning ish haqidan ushlab qolishlar tartibi qanday oʻzgardi; 
• qaysi hollarda mehnat shartnomasi bekor qilinganda «ta’til puli»ni ushlab qolish mumkin emas;
• «alimentchi»dan ish haqining qaysi qismini ushlab qolish mumkin;
• va nihoyat – xodimning xohishiga koʻra ish haqidan ushlab qolish va ish haqini tasarruf etishning farqi nimada.

 

Ish haqidan qanday ushlab qolishlar uchun xodimning roziligini olish kerak emas

Amaldagisi kabi, yangi Mehnat kodeksida ham ish haqidan ushlab qolish umumiy qoidaga koʻra xodimning yozma roziligi bilan amalga oshirilishi mumkinligi nazarda tutilgan.

Bunda xodimning roziligidan qat’i nazar, quyidagilar ushlab qolinadi :

1) soliqlar va yigʻimlar;

2) «Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisida»gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunida belgilangan sud qarorlarini va boshqa ijro hujjatlarini ijro etish uchun, shuningdek vakolatli organlarning qonuniy talablarini bajarish uchun kerak boʻladigan summalar;

3) Soʻndirish (qaytarish) uchun quyidagi summalar:

  • ish haqi hisobiga berilgan boʻnak;
  • boshqa joydagi ishga koʻchib oʻtganligi munosabati bilan xoʻjalik ehtiyojlariga, xizmat safarlariga berilgan, sarflanmagan va oʻz vaqtida qaytarilmagan boʻnak;
  • hisob-kitobdagi xatolar oqibatida ortiqcha toʻlangan summalar.

Bunday hollarda ish beruvchi boʻnakni qaytarish uchun belgilangan muddat tamom boʻlgan (masalan, xodim xizmat safaridan qaytgan kundan e’tiboran uch ish kuni mobaynida avans hisobotini taqdim qiladi)  yoki qarzdorlikni soʻndirish yoki toʻlov notoʻgʻri hisoblab chiqarilgan kundan e’tiboran bir oydan kechiktirmay ushlab qolish haqida buyruq chiqarishga haqli. Agar bu muddat oʻtib ketgan boʻlsa yoki xodim boʻnakni toʻlash uchun ushlab qolish asoslariga yoxud miqdoriga e’tiroz bildirayotgan boʻlsa, qarzni toʻlash sud tartibida amalga oshiriladi;

4) xodim tomonidan ish beruvchiga yetkazilgan zararning oʻrnini qoplash uchun, agar yetkazilgan zararning miqdori xodimning oʻrtacha oylik ish haqidan oshmasa;

5) mehnat intizomini buzganligi uchun qoʻllaniladigan jarimalar ;

6) xodim qaysi ish yili hisobiga ta’til olib boʻlgan boʻlsa, oʻsha yil tugaguniga qadar mehnat shartnomasi bekor qilinganda ta’tilning ishlab berilmagan kunlari uchun avval toʻlangan summalar. 

Bu yerda muhim qoʻshimchalar bor. Ular haqida – quyida.

E’tibor bering
Bu roʻyxat mukammal hisoblanadi. Xodimning maoshidan uning roziligisiz boshqa summalarni ushlab qolish taqiqlanadi.

 

Mehnat ta’tilining ishlab berilmagan kunlari uchun «ta’til puli»ni qachon ushlab qolish mumkin emas

«Taqiqlangan asoslar» roʻyxati kengaytirildi. Shunday qilib, agar mehnat shartnomasi quyidagilar sababli bekor qilingan boʻlsa, mehnat ta’tilining ishlab berilmagan kunlari uchun «ta’til puli»ni ushlab qolish mumkin emas (quyida –qoʻshimchalar bilan birga toʻliq roʻyxat keltirilgan):

  • xodimning yangi mehnat shartlarida mehnat qilishni rad etishi ;
  • xodim sogʻligʻi holati boʻyicha qarshi koʻrsatma boʻlmagan boshqa ishga oʻtkazilishni rad etganligi yoxud ish beruvchida tegishli ish boʻlmaganligi munosabati bilan ;
  • xodimning ish beruvchi bilan birga boshqa joyga koʻchib oʻtishni rad etishi ;
  • tashkilot tugatilishi bilan (uning alohida boʻlinmasi) uning muassislari qarori bilan (ishtirokchilar) yoki yuridik shaxs organi ta’sis hujjatlari bilan buning uchun vakolatli, yoki – yakka tartibdagi tadbirkorning faoliyatini tugatishi .;
  • texnologiyaning, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etishning oʻzgarishi, ishlar (mahsulot, xizmatlar) hajmining qisqarishi bilan bogʻliq boʻlgan tashkilot (uning alohida boʻlinmasi), yakka tartibdagi tadbirkor xodimlari sonining yoki shtatining oʻzgarganligi ;
  • xodimning malakasi yetarli boʻlmaganligi sababli egallab turgan lavozimiga yoki bajarayotgan ishiga muvofiq emasligi ;
  • xodimning harbiy yoki muqobil xizmatga chaqirilganligi ;
  • shu ishni ilgari bajarib kelgan xodimning avvalgi ishga tiklanganligi ;
  • tashkilotni tugatish yoki ish beruvchi boʻlgan yakka tartibdagi tadbirkor faoliyatini tugatish toʻgʻrisidagi sud qarorining qonuniy kuchga kirganligi ;
  • xodimning vafot etganligi, uning bedarak yoʻqolgan deb e’tirof etilganligi yoki vafot etgan deb e’lon qilinganligi ;
  • Oliy Majlis Qonunchilik palatasi deputatining, shuningdek Oliy Majlisi Senatida doimiy asosda ishlagan Senat a’zosining vakolatlari muddati tugaganligi yoki Oliy Majlisning Qonunchilik palatasi va Senati tarqatib yuborilganligi munosabati bilan avvalgi lavozimiga (ishiga) qaytganligi ;
  • ishga qabul qilishga doir belgilangan qoidalarning buzilganligi yoki mehnatga oid munosabatlarni davom ettirishga monelik qiladigan holatlar yuzaga kelganligi, agar bu qoidabuzarliklar yoki holatlar xodimning aybli harakatlari (harakatsizligi) bilan bogʻliq boʻlmasa ;
Eslatib oʻtamiz

Mehnat munosabatlarini davom ettirishga monelik qiladigan holatlar quyidagilar boʻlishi mumkin:

– xodimni mehnat faoliyatiga toʻliq qobiliyatsiz deb e’tirof etilganligi;
– davlat sirlaridan foydalanish huquqi bekor qilinganligi;
– muayyan ishni bajarishga doir ruxsatnomadan yoki litsenziyadan mahrum etilganligi va hokazo.

  • xodimning tashabbusi bilan mehnat shartnomasini bekor qilish, agar bu oʻqishga kirish, nafaqaga chiqish, saylanadigan lavozimga saylanish munosabati bilan ishlashni davom ettira olmaslik bilan bogʻliq boʻlsa.

Yangi MK “boshqa hollarda” jumlasini qoʻshib, ushbu roʻyxatni ochiq qoldirdi, chunki hammasini oldindan koʻra bilish – imkonsiz.

 

Ortiqcha toʻlangan maoshni qachon undirish mumkin

Amaldagi MK boʻyicha bunga hisob-kitobda xatolik aniqlangan boʻlsa, yoʻl qoʻyiladi. Yangi MK bu pozitsiyaga yana ikkita vaziyatni qoʻshdi. U kuchga kirishi bilan hisob-kitobdagi xatolar oqibatida ortiqcha toʻlangan ish haqi (shu jumladan, mehnat toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari yoki mehnatga oid boshqa huquqiy hujjatlar notoʻgʻri qoʻllanilgan taqdirda), quyidagi holatlarda undirilishi mumkin:

  • agar hisoblashda xatoga yoʻl qoʻyilgan boʻlsa;
  • yakka tartibdagi mehnat nizolarini koʻrib chiquvchi organ tomonidan xodimning mehnat normalarini bajarmaganlikdagi aybi e’tirof etilgan boʻlsa;
  • xodimning sud tomonidan belgilangan gʻayriqonuniy harakatlari (harakatsizligi) sababli xodimga ortiqcha ish haqi toʻlangan boʻlsa.

 

Ushlab qolishlar boʻyicha cheklov

Yangi MK xodimning ish haqidan ushlab qolishlarning amaldagi maksimal miqdorini saqlab qoldi. Har bir toʻlov chogʻida ish haqidan ushlab qolingan mablagʻlarning umumiy summasi xodimga haqiqatda hisoblangan ish haqining ellik foizidan oshishi mumkin emas.

Ammo bu qoidadan istisno tuzatildi. Amaldagi Mehnat kodeksiga koʻra ellik foizlik cheklov axloq tuzatish ishlari tarzida jazo tayinlangan xodimning aliment majburiyatlari boʻyicha qarzdorlikni ushlab qolishga nisbatan tatbiq etilmaydi. Bunday hollarda koʻpi bilan yetmish foiz ushlab qolish mumkin. Yangi MK «alimentchilar» va axloq tuzatish ishlari tarzida jazo tayinlanganlarni ajratdi. Soʻzma-soʻz quyidagicha yangraydi:

  • «Ushbu moddaning birinchi qismida belgilangan cheklov aliment majburiyatlari boʻyicha qarzdorlikni, ShUNINGDEK axloq tuzatish ishlari tarzida jazo tayinlangan xodimning ish haqini ushlab qolishga nisbatan tatbiq etilmaydi. Bunday hollarda jazodan va aliment majburiyatlari boʻyicha qarzdorlikdan ushlab qolish miqdori xodimga haqiqatda hisoblangan ish haqining yetmish foizidan oshishi mumkin emas».

Shunday qilib, «alimentchilar»dan alimentni 70% gacha ushlab qolish mumkin boʻladi – ular axloq tuzatish ishlari tarzida jazo oʻtayotgan-oʻtamayotganidan qat’i nazar.

 

“Ish haqidan ushlab qolish” “ish haqini tasarruf etish”dan nimasi bilan farqlanadi

Xodimlar koʻpincha ish beruvchiga ma’lum maqsadlar uchun ish haqidan toʻlovlarni amalga oshirish iltimosi bilan murojaat qilishadi. Masalan, kommunal xizmatlar, bolalar ta’limi, ijara, kreditni toʻlash va hokazolar. Bu holda xodimning iltimosiga binoan ish haqining 50% dan koʻprogʻini yoki hatto uning butun summasini ushlab qolish mumkinmi?

Amaldagi MK bu savolga aniq javob bermaydi. Yangi MK esa bu boʻshliqni toʻldirdi. Agar xodim ish haqining bir qismini yoki toʻligʻicha shaxsiy xarajatlar yoki qarzni (bank ssudalari, kreditlar, kommunal toʻlovlar va boshqa) toʻlash uchun yoʻllashga iltimos qilib ariza yozsa – bu ushlab qolish emas, balki ish haqini oʻz istagiga koʻra tasarruf etishdir. Demak, ushlab qolish boʻyicha cheklovlar bu yerda amal qilmaydi.

Pul – bu shaxsning mulk ob’yekti, . Mulkdor oʻziga tegishli mol-mulkka oʻz ixtiyoriga koʻra egalik qiladi, undan foydalanadi va uni tasarruf etadi .  Oʻz maoshini sarflash – bu xodimning huquqi, u uni oʻz xohishiga koʻra sarflashi mumkin. Va – u ish beruvchidan soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar ushlab qolingandan soʻng, har qanday sababga koʻra va har qanday qonuniy maqsadlar uchun ish haqidan istalgan summani oʻtkazishni soʻrashga haqli.

E’tibor bering
Xodimning yozma arizasisiz uning maoshidan kreditorlarining talabi boʻyicha qarzlarni ushlab qolish mumkin emas.

 

 

Tushuntirishlar material e’lon qilingan paytda amalda boʻlgan normalarni hisobga olgan holda tayyorlangan va ekspertlar fikrini aks ettiradi. Yakuniy qarorni foydalanuvchi aniq vaziyatlarni hisobga olgan holda mustaqil ravishda qabul qiladi
Oʻzbekistonda haq va boshqa toʻlovlar-haq toʻlash shartlari, haq va boshqa toʻlovlar haqida ma’lumot oʻzbekistonda ish haqi va boshqa toʻlovlar, ish haqi, ish haqi va boshqa toʻlovlar Oʻzbekistonda ish haqi va boshqa toʻlovlar. Oʻzbekistonda haq toʻlash va boshqa toʻlovlarning turli jihatlari haqida koʻproq bilib oling. Bu yerda siz ish haqi va boshqa toʻlovlar haqida ma’lumot topishingiz mumkin. Ish haqi va boshqa toʻlovlar haqida barcha ma’lumotlar /oz/publish/doc/text186886_yangi_mehnat_kodeksi_ish_haqini_tulash_3-qism