Тавсияда:

– нима учун ходимларнинг вакиллик органи керак;

– вакиллик органини қандай тузиш керак;

– бошланғич касаба уюшмаси ташкилотининг сайланадиган органини сайлаш ва уни рўйхатга олиш;

– МЖК аъзоларини сайлаш;

– ходимларнинг вакиллик органининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари.

Нима учун ходимларнинг вакиллик органи керак 

Ходимларнинг вакиллик органини (бундан буён матнда ХВО деб юритилади) ташкил этиш меҳнат жамоасининг ихтиёрий ташаббуси ҳисобланади, лекин унинг мажбурияти эмас. Яъни, ХВО ташкилотда мавжуд бўлмаслиги мумкин. Иш берувчи унинг мавжуд эмаслиги учун ҳеч қандай жавобгарликни зиммасига олмайди.

Аммо, бошқа томондан, ташкилотда бундай органнинг мавжуд бўлиши мақсадга мувофиқ бўлади. Ходимлар учун у керак, яъни ўз ҳуқуқ ва манфаатларини ифодалаш ва ҳимоя қилиш учун керак.

Иш берувчига ХВО қуйидагилар учун керак бўлиши мумкин:

1) келишиб олиш:

• Меҳнат кодексининг 164-моддасида назарда тутилган ҳолларда меҳнат шартномасини бекор қилишда;
• меҳнат қонунчилигининг МК 6-м. 2-қ. 5-хатбошига кўра мажбурий тартибда ХВО билан келишиб олган ҳолда қабул қилинадиган ташкилотнинг ички ҳужжатлари, масалан, ички меҳнат тартиб қоидалари МК 296-м, таътил жадвали МК 228-м. 1-қ., иш ҳақи тўғрисидаги қоидалар МК 246-м. 2-қ. ва бошқалар;
• мукофотлаш, иш ҳақи асосий қисмига доир қўшимча тўловлар ва устамалар, бошқа рағбатлантирувчи тўловлар тизимлари МК 252-м. 6-қ.;
• хусусан, ташкилотда жамоа шартномаси мавжуд бўлмаганда алоҳида масалалар, жумладан:

– иш вақтини жамлаб ҳисобга олишни қўллаш тартиби МК 199-м.;
– дам олиш ёки байрам кунлари ходимларни жалб қилиш мумкин бўлган ишлар рўйхати МК 209-м. 3-қ.;
– ходимнинг соғлиғига зиён етказилган тақдирда бир йўла тўланадиган нафақа миқдори МК 323-м., ёки вафоти муносабати билан бир марталик тўлов миқдори МК  330-м.;
– тўлиқ моддий жавобгарлик тўғрисида ўзи билан шартнома тузиладиган ходимларнинг тоифалари рўйхати МК 343-м. 9-қ., шунингдек камомадларнинг ўрнини қоплашга йўл қўйиладиган таваккалчилик фонди тузилиши МК 343-м. 12-қ.;
– меҳнатни муҳофаза қилишга оид тадбирларни ўтказиш учун маблағлар ва материаллардан фойдаланиш тартиби МК 353-м. 1-қ.;
– болани овқатлантириш учун танаффусларнинг аниқ давомийлиги ва уларни бериш тартиби МК 407-м. 4-қ.;
– меҳнат низоларини кўриб чиқиш бўйича комиccияни тузиш МК 547-м. ва бошқалар; 

2) маслаҳатлашувлар ўтказиш:

• ходимларнинг айрим гуруҳлари учун меҳнат шартларининг ўзгартирилиши хусусида МК 137-м. 5-қ.;
• ходимларнинг манфаатларига дахлдор масалалар бўйича МК 45-м.;
• ишчиларни ишдан бўшатиш оқибатларини юмшатиш МК 166-м. 2-қ.;
• қонун ҳужжатларида назарда тутилган бошқа масалалар бўйича.

Меҳнат жамоасининг ўзи унинг манфаатларини ифода этишга ваколатли ходимларнинг вакиллик органини белгилайди МК 36-м. 6-қ.. Яъни, сиз ҳар қандай ХВОни яратишингиз мумкин ва бу албатта касаба уюшмаси ташкилоти бўлиши шарт эмас МК 6-м. 2-қ. 5-хатбоши. Бу, масалан, Меҳнат жамоаси кенгаши (МЖК) бўлиши мумкин. Бунда ходимларни касаба уюшмасига ёки бошқа бирлашмаларга аъзо бўлишга мажбурлашга йўл қўйилмайди МК 37-м. 7-қ..

Ходимларнинг вакиллик органини қандай тузиш керак 

Меҳнат жамоасининг умумий йиғилишини ўтказишни ташкил қилинг. Агар компания кўп ходимлар штатига эга йирик компания бўлса ва барча ходимларни йиғишнинг иложи бўлмаса, конференция ўтказинг. Унда ташкилотнинг таркибий бўлинмаларидан кўрсатилган делегатлар иштирок этиши керак. Умумий йиғилиш, агар унда ходимларнинг ярмидан кўпи ҳозир бўлса, ваколатли ҳисобланади. Конференция делегатларнинг камида учдан икки қисми ҳозир бўлса, ваколатли ҳисобланади.

Кун тартибида қуйидаги масалаларни санаб ўтинг:

• меҳнат жамоасининг умумий йиғилиши (конференцияси) раиси ва котибини сайлаш;
• бошланғич касаба уюшмаси ташкилоти ва унинг сайланган органи (касаба уюшмаси қўмитаси, касаба уюшмаси ташкилотчиси ёки касаба уюшмаси гуруҳи ташкилотчиси) ёки бошқа ХВОни, масалан, МЖК ва унинг аъзоларини яратиш;
• ХВО тўғрисидаги низомни тасдиқлаш.

Ушбу масалалар бўйича қарорлар оддий кўпчилик овоз билан қабул қилинади. Умумий йиғилишнинг (конференция) раиси, котиби ва касаба уюшмаси ташкилоти ёки бошқа ХВОнинг сайланадиган органининг ҳар бир аъзоси учун алоҳида овоз бериш тўғри бўлади. Умумий йиғилишнинг ХВОни, унинг аъзоларини ташкил этиш ва у тўғрисидаги низомни тасдиқлаш тўғрисидаги қарорлари умумий йиғилиш (конференция) баённомасига киритилади, у йиғилиш раиси ва котиби томонидан имзоланади.

Бошланғич касаба уюшмаси ташкилотининг сайланадиган органини сайлаш ва уни рўйхатга олиш 

Агар ташкилотда ходимлар сони ўн беш кишидан кам бўлса, касаба уюшма ташкилотчиси, унинг ўринбосари ва ғазначисини сайланг. Агар ходимлар сони ўн беш нафар ва ундан ортиқ бўлса – касаба уюшмаси қўмитаси ва тафтиш комиссиясини сайланг (агар бошланғич ташкилотнинг жорий ҳисобрақамини очиш тўғрисида қарор қабул қилинган бўлса). Касаба уюшмаси қўмитасининг раисини ушбу касаба уюшмаси йиғилишида (конференциясида) ҳам, илгари сайланган касаба уюшмаси қўмитасининг биринчи мажлисида ҳам унинг аъзолари орасидан сайлаш мумкин.

Касаба уюшмаси ташкилотининг таъсис йиғилиши баённомаси ва уни тузиш, шунингдек рўйхатдан ўтказиш учун зарур бўлган бошқа ҳужжатлар намуналарини бу ердан қаранг.

Бу ҳақда бошланғич касаба уюшмаси ташкилотининг таъсис йиғилиши (конференцияси) ўтказилгандан кейин ўн кун муддатда юқори касаба уюшма органига – касаба уюшмаларининг ҳудудий ёки тармоқ бирлашмаларига, агар улар мавжуд бўлмаса – касаба уюшмаси Республика кенгашига хабар беринг (уларнинг тўлиқ рўйхати – бу ерда).  Касаба уюшмасини рўйхатга олиш ва жорий ҳисобрақам очиш ва муҳрни тайёрлашда амалий ёрдам кўрсатиш учун ариза-хатини у ерга тақдим қилинг.

Ўзбекистон касаба уюшмалари Федерацияси Кенгаши томонидан тасдиқланган намунавий низом асосида бошланғич касаба уюшмаси ташкилоти тўғрисидаги низомни ишлаб чиқинг. Сиз уни рўйхатга қўйган касаба уюшмаларининг юқори турувчи бирлашмасидан олишингиз мумкин.

МЖК аъзоларини сайлаш 

Юқорида айтиб ўтилганидек, ходимлар касаба уюшмаси ташкилотини эмас, балки бошқа вакиллик органини, масалан, МЖКни тузиш ҳуқуқига эга. МЖКни тузиш тўғрисидаги қарор меҳнат жамоасининг умумий йиғилишида (конференциясида) қабул қилинади. МЖК таркиби, қоида тариқасида, камида уч нафар аъзодан иборат бўлган ҳолда шу жойнинг ўзида сайланади.

МЖКни давлат рўйхатидан ўтказиш талаб этилмайди. Аммо, шу билан бирга, у ходимларнинг ҳуқуқларини, шу жумладан судларда ҳимоя қилиш учун вакиллик қилиш ҳуқуқига эга ФПК 39-м. ФПК 65-м. ФПК 68-м. ФПК 69-м. ЖПК 40-м. ЖПК 42-м. ЖПК 44-м..

МЖК ўз ишини меҳнат жамоаси кенгаши тўғрисидаги Низом (кейинги ўринларда – Низом) асосида олиб боради. Ушбу ҳужжат МЖКнинг ташкил этилиши, фаолият кўрсатиши, ваколатлари тартибини белгилайди. Шунингдек, Низомда МЖК аъзоларини сайлаш тартибини ва сонини, уларнинг ваколат доираси чегараларини ва муддатларини, мажлислар ўтказиш тартибини ва бошқа ўзаро боғлиқ масалаларини ёзиб белгилаб қўйинг.

Низомга қуйидаги бўлимларни киритиш мақсадга мувофиқдир:

• МЖКни шакллантириш тартиби, тузилиши ва ишни ташкил этиш қоидалари;
• МЖКнинг асосий вазифалари;
• МЖКнинг функциялари;
• МЖКнинг ҳуқуқлари;
• МЖКнинг жавобгарлиги;
• МЖК ва унинг аъзоларининг фаолиятини тугатиш.

Низом умумий йиғилиш (конференция) раиси ва котиби, шунингдек МЖКнинг сайланган раиси томонидан имзоланиши мумкин. Иш берувчи ушбу ҳужжатни имзоламайди ва уни тасдиқламайди.

Ходимлар вакиллик органининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари

ХВОнинг илтимосига биноан уларнинг мажлис ўтказишлари учун хона ажратинг МК 45-м..

Агар ХВОдан ташкилотда аниқланган меҳнат қонунчилиги бузилишини бартараф этиш тўғрисида кўрсатма олган бўлсангиз, уларни бартараф этиш чораларини кўринг.

Вакиллик органининг талабига биноан қуйидаги маълумотларни тақдим этинг:

•  жамоавий музокаралар ва жамоавий шартномани (битимни) тузиш учун МК 43-м. ёки жамоавий меҳнат низоларини ҳал қилиш учун зарур бўлган;
•  ходимларнинг эҳтимол тутилган ишдан бўшатилиши тўғрисидаги МК 166-м.;
•  меҳнат шартларининг ўзгартирилиши хусусида МК 137-м. 5-қ.;
•  жамоа шартномасида (келишувда) назарда тутилган ҳолларда (иш ҳақини тўлаш муддатлари ва бошқалар тўғрисида).

ХВОнинг ҳуқуқларини бузиш ва унинг қонуний фаолиятига тўсқинлик қилиш мумкин эмас. Бунинг учун ташкилотнинг айбдор мансабдор шахслари Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 49-моддасига асосан жавобгарликка тортилишлари мумкин. Агар ХВОнинг ўзи қонунни бузса, унинг фаолиятини тугатиш учун судга мурожаат қилинг МК 47-м. 4-қ..