Қайси ҳужжат турлари ички ҳужжатларга киритилади ва қандай қилиб уларни тўғри расмийлаштириш мумкин? Агар ташкилотда ички ҳужжат бўлмаса, аммо у ходимларнинг вакиллик органи билан тасдиқланиши керак бўлса, нима қилиш лозим? Микрофирмаларда ички ҳужжатлар бўлиши шартми?

– Ички ҳужжатлар – бу иш жараёнининг айрим масалаларини ва аниқ  бир иш берувчида меҳнат муносабатларини тартибга солувчи ташкилотнинг ички ҳужжатларидир (низомлар, йўриқномалар, қоидалар, жадваллар ва бошқалар).

Улар:

• ташкилотнинг барча ходимларига ёки айрим тоифадаги ходимларга (вояга етмаганлар, аёллар, ноқулай меҳнат шароитларида ишлайдиган ишчилар ва бошқалар) тегишли;
• Ички ҳужжатлар қуйидагиларга рухсат беради:

–  МК ва қонунчиликнинг бошқа ҳужжатлари билан бевосита тартибга солинмаган масалаларни ҳал қилиш;

–  меҳнат қонунчилигининг қоидаларини аниқлаштириш;

–  қонунчиликка нисбатан ходимлар учун қўшимча меҳнат ҳуқуқлари ва кафолатларини белгилаш.

Қайси ички ҳужжатлар мажбурийдир

МК барча ташкилотлар учун мажбурий бўлган ички ҳужжатларнинг ягона рўйхатини ўз ичига олмайди. Меҳнат кодексининг маълум бир ички ҳужжат билан боғлиқ нормалари қатъий характерга эга бўлган ҳолларда, бундай ички ҳужжат мажбурийдир. Масалан, МКнинг 228-моддасида ҳар йилги меҳнат таътилини бериш навбатини таътиллар жадвали асосида берилиши  аниқ белгиланган. Ёки – МКнинг 178-моддаси иш берувчидан ходимнинг шахсий маълумотларини ўша ташкилот ичида ички ҳужжатга мувофиқ ўтказишни талаб қилади, у билан ходим имзо остида таништирилиши керак. Агар ташкилотда сменали иш бўлса, иш вақти режими сменаларга бўлиниб ишлаш жадвали билан белгиланади . Ва ҳоказо...

Мажбурий бўлганлардан ташқари, иш берувчи  фаолиятнинг ўзига хос хусусиятлари, компанияда ишлаб чиқариш ва меҳнатни ташкил этишнинг ўзига хос жиҳатларидан  келиб чиқиб, қонунчиликка зид бўлмаган бошқа ҳар қандай ички ҳужжатларни ишлаб чиқишга ҳақли.

Ички ҳужжатлар нимани тартибга солади

Қонун ички ҳужжатлар тартибга солиши мумкин бўлган масалалар доирасини чекламайди. Уларда қуйидагилар ёзилиши мумкин:

• ташкилотдаги иш вақти ва дам олиш режимининг хусусиятлари;
• меҳнатни муҳофаза қилиш масалалари;
• ходимларни рағбатлантириш ва интизомий жазоларни қўллаш тартиби;
• тизим ва меҳнатга ҳақ тўлаш муддатлари;
• ходимларни моддий рағбатлантириш турлари (устамалар, мукофотлар, қўшимча тўловлар ва бошқалар);
• ходимларнинг шахсий маълумотларини қайта ишлаш ва ҳимоя қилиш тартиби;
• тижорат сирларига риоя қилиш хусусиятлари;
• ички ҳужжат юритишни бошқариш тартиби;
• ташкилотнинг тузилиши ва бўлимларнинг ўзаро ҳамкорлик тартиби;
• ишга қабул қилишда танлов тартиби, ходимларни аттестациядан ўтказиш;
• бошқа саволлар.

Ходимларнинг вакиллик органи билан қандай ички ҳужжатларни келишиш керак

Ички ҳужжатларни нотўғри расмийлаштириш уларнинг ҳақиқий эмас деб тан олинишига олиб келиши мумкин. Бундан ташқари, ички ҳужжатни тасдиқлашнинг белгиланган тартибини бузиш иш берувчининг унинг асосида чиқарилган буйруқлар ёки фармойишларини бекор қилиш, судлашиш, раҳбарни маъмурий жавобгарликка тортишга сабаб бўлиши мумкин.

Бунга йўл қўймаслик учун компаниялар ички ҳужжатларни тасдиқлаш жараёнига алоҳида эътибор билан ёндашишлари керак. Хусусан, иш берувчи якка ҳолда эмас, балки касаба уюшмаси қўмитаси ёки ходимларнинг бошқа вакиллик органи (ХВО) билан келишилган ҳолда қабул қиладиганларига.

МКнинг 12-моддаси ички ҳужжатларнинг икки турини белгилайди: 1)  иш берувчи томонидан якка ҳолда қабул қилинадиган; 2) ХВО билан келишув бўйича қабул қилинадиган. ХВО билан келишув бўйича қабул қилинадиган ички ҳужжатлар рўйхати қуйидагилар билан белгиланиши мумкин:

• Меҳнат кодекси;
• жамоа келишувлари ёки жамоа шартномаси;
• ички ҳужжатларнинг ўзи билан.

Меҳнат кодекси иш берувчини ХВО билан қуйидагиларни келишишга  мажбур қилади:

• ишга қабул қилишда танлов асосида саралаш тўғрисидаги низом ;
• таътиллар жадвали ;
• ички меҳнат тартиби қоидалари ;
• бошқа ички ҳужжатлар:

– иш вақтини жамлаб ҳисобга олишни қўллаш тартиби , шунингдек иш кунини қисмларга бўлиш ва  бундай режим жорий этилаётган ишлар рўйхатини назарда тутувчи ;

– ходимларга турли тўлов турлари билан боғлиқ (шу жумладан, кафолат, рағбатлантириш, компенсация характеридаги), шунингдек меҳнатга ҳақ тўлаш ва мукофотлаш тизимини ўрнатувчи ;

– хизмат текшируви ўтказиш тартиби тўғрисида ;

– масофадан туриб ишлаш тўғрисида ;

– ишнинг вахта усули тўғрисида, иш вақти ва дам олиш вақти жадвалларини ҳисобга олган ҳолда  ;

– меҳнат фаолиятини ноқулай меҳнат шароитларида ва ноқулай табиий-иқлим шароитларида амалга оширувчи ходимларга қўшимча кафолатлар бериш тўғрисида ;

– МКда назарда тутилган ҳоллардаги бошқа ички ҳужжатлар.

Ички ҳужжатни қандай ишлаб чиқиш ва тасдиқлаш керак

Қуйидаги алгоритмга риоя қилинг:

I. Ички ҳужжат лойиҳасини қайси хизмат, бўлим ёки аниқ ходим тайёрлашини аниқланг. Одатда, ИМТҚ корхона юристи, таътиллар жадвали – кадрлар бўлими, меҳнатга ҳақ тўлаш қоидалари – бухгалтерия томонидан ишлаб чиқилади ва ҳоказо.

Бўлинмалар ва ходимлар ўртасида ушбу масала бўйича низоларнинг олдини олиш учун ички ҳужжатлар лойиҳаларини тайёрлаш тартибини алоҳида ҳужжатда белгилашингизни маслаҳат берамиз. Масалан,  ҳужжат юритиш тўғрисидаги йўриқномада. Бундан ташқари, ходимларнинг лавозим йўриқномаларига маълум ички ҳужжатларни ишлаб чиқиш мажбуриятини киритиш мақсадга мувофиқдир.

Ички ҳужжат лойиҳасини тайёрлаш тартиби ва муддатларини буйруқда акс эттириш мумкин.

II. Ҳужжатни ишлаб чиқиш босқичида барча манфаатдор бўлимларни ёки аниқ ходимларни у билан таништиринг, ёзма шарҳлар ва таклифларни олинг.

III. Илова хати билан кўрсатилган шарҳларни ҳисобга олган ҳолда тузатилган ҳужжат тасдиқлаш учун ХВОга юборилиши керак. Хатни қабул қилган ХВО раиси ёки бошқа аъзоси бу ҳақда хатнинг иккинчи нусхасига (имзо ва қабул қилинган сана билан) белги қўйсин. Ушбу иккинчи нусхани сақлаб қўйинг.

ХВО қабул қилинган қарор тўғрисида иш берувчига унинг ёзма мурожаати олинган кундан эътиборан йигирма кунлик муддатда ёзма шаклда хабар бериши керак. Aгар мазкур муддат тугагач иш берувчининг мурожаати жавобсиз қолган бўлса, иш берувчи тегишли масалани касаба уюшмаси қўмитасининг розилигини олмасдан ҳал қилишга ҳақлидир . 

IV. ХВО йиғилишда ички ҳужжат лойиҳасини муҳокама қилади. Кўриб чиқиш натижалари овоз бериш натижаларини акс эттирувчи баённома билан расмийлаштирилади. ХВО баённома нусхасини ёки ундан кўчирмани иш берувчига илова хати билан бирга юборади.

Хатда одатда ХВОнинг ижобий ёки салбий қарори қайд этилади. Агар ХВО ҳужжатнинг айрим қоидалари қонунга зид деб ҳисобласа ёки ходимларнинг ҳуқуқлари кафолатларини камайтирса, у ўзининг асослантирилган тузатишларини иш берувчига хат билан тақдим этиши мумкин. Бундай ҳолда, иш берувчи ички ҳужжат лойиҳасини қайта кўриб чиқиш учун ХВОнинг фикри билан бирга тақдим этади, шундан сўнг уни яна ХВО томонидан кўриб чиқиш учун юборади.

V.  ХВО билан келишилгандан сўнг, иш берувчи ички қонунни буйруқ билан тасдиқлайди. Ички ҳужжатнинг титул варағида белги қўйилади:

• «  ____йилдан ____-сонли буйруқ билан тасдиқланган».

ХВО билан келишув муҳри ҳужжатнинг титул ёки охирги варағига қўйилади:

• ««NAVRUZ» МЧЖ касаба уюшмаси қўмитаси билан келишилган (___________ йилдан ___-сонли баённома)».

Буйруқ нусхалари ва ХВО йиғилишининг баённомаси (ёки баённомадан кўчирма) ички ҳужжатга илова қилинади.

Агар ХВО иш берувчининг ички ҳужжатни келишиш тўғрисидаги ёзма мурожаатига 20 кунлик муддатда жавоб бермаган бўлса, унда қуйидаги эслатма ёзилади:

• ««NAVRUZ» МЧЖнинг вакиллик органи белгиланган муддатда ички ҳужжатни тасдиқлаш тўғрисида ўз қарорини тақдим қилмади».

Агар ташкилотда ходимларнинг вакиллик органи бўлмаса

Агар иш берувчи МК бўйича ХВО билан келишилган бўлиши керак бўлган ички ҳужжатни қабул қилмоқчи бўлса,  ташкилотда эса бундай oрган бўлмаса, у меҳнат жамоасини қуйидагилардан ёзма равишда хабардор қилиши шарт:

1) ички ҳужжатни қабул қилиш нияти ҳақида;

2) ходимларнинг вакиллик органини яратиш ҳуқуқи тўғрисида.

Турли усуллар билан маълумот бериш мумкин:

• ҳужжатни ташкилотнинг электрон корпоратив порталига ёки ҳар бир ходимнинг шахсий электрон почтасига юбориш;
• эълонни жамоат жойига илиш ва ҳоказо.

Аммо қайси вариантни танласангиз ҳам, асосийси, мурожаат ҳақиқатан ҳам меҳнат жамоаси эътиборига ҳавола қилинганлигини исботлашдир.

Масалан, меҳнат жамоасининг умумий йиғилишини (конференциясини) чақириш мумкин, унда иш берувчининг мурожаати ҳозир бўлганларга ўқилади ва бу йиғилиш баённомасида қайд этилади.

Aгар ахборот олинган кундан эътиборан икки ҳафта ичида меҳнат жамоасининг бошланғич касаба уюшмаси ташкилотини ёки ходимларнинг бошқа вакиллик органини ташкил этиш тўғрисидаги қарори қабул қилинадиган умумий йиғилиши (конференцияси) ўтказилмаса, иш берувчи тегишли масалаларни мустақил равишда ҳал қилишга ҳақлидир . Бундай ҳолда, ички ҳужжатда қуйидаги белги қўйилади:

• «Ички ҳужжатни тасдиқлаш пайтига «NAVRUZ» МЧЖда вакиллик органи меҳнат жамоаси томонидан ушбу масала бўйича қарор қабул қилинмаганлиги сабабли яратилмаган».

Микрофирмаларда ички ҳужжатларни қабул қилиш керакми

МК микрофирмаларга қандай ҳужжатларни қабул қилиши ҳақидаги масалаларни ўз хоҳишига кўра ҳал қилишга имкон беради . Микрофирма ички ҳужжатларни  қабул қилишдан тўлиқ ёки қисман воз кечишга ҳақли. Аммо бунда ушбу ҳужжатлар билан тартибга солиниши зарур бўлган барча шартларни ходимларнинг меҳнат шартномаларига киритиш керак:

• иш вақтининг аниқ режими;
• ҳар йиллик меҳнат таътилининг давомийлиги;
• иш ҳақини тўлаш муддатлари (ойига камида 2 марта);
• қўшимча тўловлар ва компенсация характеридаги устамалар (агар улар назарда тутилган бўлса);
• бошқа меҳнат шартлари.