Intizomiy jazo qoʻllangan vaqtda mukofotdan ham mahrum qilish mumkinmi

«Ish beruvchi bitta nojoʻya ish uchun xodimga hayfsan, jarima yoki mehnat shartnomasini bekor qilish koʻrinishida intizomiy jazo choralarini qoʻllashga va uni mukofotdan mahrum qilishga haqlimi?»

Savolga kadrovik.uz iltimosiga koʻra yangi Myehnat kodeksini tayyorlash boʻyicha ekspertlar guruhi rahbari Mixail GASANOV va «Norma» eksperti, yurist Lenara XIKMATOVA javob berishdi:

– Avvaliga ta’kidlab oʻtsak: mukofotdan mahrum qilish – bu intizomiy jazo chorasi emas, balki ta’sir chorasidir. Ularni toʻgʻri qoʻllash uchun biz ikkala tushunchani ham tahlil qilamiz.

«Intizomiy jazo» nima

Xodimni intizomiy javobgarlikka tortish tartibi Mehnat kodeksida belgilangan. Intizomiy javobgarlik – bu xodim tomonidan intizomiy qilmish sodir etilganligi uchun yuzaga keladigan va ushbu xodimga nisbatan intizomiy jazo chorasi qoʻllanilishida ifodalanadigan yuridik javobgarlikdir .

Intizomiy qilmish – bu xodim tomonidan oʻz mehnat majburiyatlarini aybli tarzda, gʻayriqonuniy ravishda bajarmaganligi yoki lozim darajada bajarmaganligi (mehnat (lavozim) majburiyatlarining buzilishi) .  Intizomiy javobgarlikning ikki turi mavjud: umumiy va maxsus.

Umumiy intizomiy javobgarlik Mehnat kodeksi va tashkilotning ichki mehnat tartibi qoidalari (IMTQ)  bilan tartibga solinadi. U barcha xodimlarga nisbatan tabiq qilinadi, ular uchun maxsus intizomiy javobgarlik belgilanganlar bundan mustasno. Ya’ni, koʻpchilik xodimlar umumiy intizomiy javobgarlikka tortiladi.

Umumiy intizomiy javobgarlik xodimga Mehnat kodeksining 312-moddasida nazarda tutilgan jazolardan birini qoʻllashni nazarda tutadi.

Bu:

1) hayfsan;

2) oʻrtacha oylik ish haqining oʻttiz foizidan koʻp boʻlmagan miqdorda jarima. Ichki mehnat tartibi qoidalarida xodimga oʻrtacha oylik ish haqining ellik foizidan koʻp boʻlmagan miqdorda jarima solinishi hollari nazarda tutilishi mumkin;

3) mehnat shartnomasini MKning 161-modda 2-qismi 4 va 5-bandlari boʻyicha bekor qilish. Bu roʻyxat – toʻliq, demak, umumiy intizomiy javobgarlikda MKning 312-moddasida nazarda tutilmagan intizomiy jazo choralarini qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

Maxsus intizomiy javobgarlik faqat ayrim toifadagi xodimlar uchun nazarda tutilgan. U intizom toʻgʻrisidagi tegishli qonunlar, nizomlar va qoidalar bilan belgilanadi  (harbiy xizmatchilar, sudyalar, temir yoʻl transporti xodimlari, davlat xizmatchilari va boshqalar uchun). Masalan, davlat xizmatchilari uchun hayfsan, jarima va egallab turgan lavozimidan ozod qilishdan tashqari, malaka darajasini pasaytirish, davlat fuqarolik xizmati lavozimini pasaytirish kabi intizomiy choralar qoʻllanilishi mumkin .

«Ta’sir chorasi» nima

Xodimga intizomiy jazo tayinlash unga nisbatan intizomiy jazo boʻlmagan boshqa ta’sir choralarini qoʻllashni istisno qilmaydi. Bunday choralarga mukofotlardan mahrum qilish, yil uchun ish yakunlariga koʻra mukofotni  kamaytirish yoki mahrum qilish va boshqalar kiradi. Bu haqda Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunlarning qoʻllanilishi toʻgʻrisidagi 17.04.1998 y. 12-son Oliy sud Plenumining 31-bandida gap boradi.

Ya’ni, depremirlash – bu xodimga moddiy ta’sir qilishning oʻziga xos usuli. Aybdor xodimga nisbatan bunday chora mustaqil ravishda ham, intizomiy jazoga qoʻshimcha sifatida ham qoʻllanilishi mumkin.

Ha, haqiqatan ham, bitta qilmish uchun Mehnat kodeksining 312-moddasida nazarda tutilganlar orasidan faqat bitta intizomiy jazo chorasi qoʻllanilishi mumkin. Ammo, aniqlaganimizdek, ta’sir chorasi – bu intizomiy jazo emas, ularni birgalikda qoʻllash mumkin. Bu mehnat qonunchiligini buzmaydi, chunki kompaniya ragʻbatlantiruvchi toʻlovlarni qoʻllash tartibi va shartlarini mustaqil ravishda belgilaydi. Istisno –  byudjet tashkilotlari. Ular uchun ragʻbatlantiruvchi toʻlovlarni qoʻllash tartibi va shartlari qonunchilik tomonidan belgilanadi .

Bunda mukofotlarning har xil turlari mavjudligini unutmaslik kerak.

• Mehnatga haq toʻlash tizimida nazarda tutilmagan ragʻbatlantiruvchi mukofot . Bu bir marta beriladigan xususiyatga ega boʻlgan hamda ish beruvchining qaroriga koʻra xodimning oldindan belgilangan koʻrsatkichlar va shartlarga erishganligi uchun emas, balki muayyan voqealar (yubileylar, bayram sanalari va boshqalar) yuz berganligi yoki xodim tomonidan muayyan harakatlar amalga oshirilganligi (ish beruvchining alohida muhim topshirigʻini bajarish, ratsionalizatorlik taklifini kiritish va boshqalar) munosabati bilan toʻlanadigan pul mukofotidir. Mehnat kodeksida ragʻbatlantiruvchi mukofotlar intizomiy jazoning amal qilish muddati davomida xodimga toʻlanmasligi toʻgʻridan-toʻgʻri nazarda tutilgan. Ish beruvchi bu vaziyatda qonunga koʻra depremirlashni amalga oshiradi, shuning uchun bunday qoidani ichki hujjatlarda takrorlash shart emas.
• Mehnatga haq toʻlash tizimida nazarda tutilgan mukofot . Bu oldindan belgilangan koʻrsatkichlar va shartlarga erishishga undash uchun xodimni ragʻbatlantirish maqsadida ish haqining tarkibiga kiritilgan hamda xodimga asosiy maoshidan (tarif stavkasidan) tashqari toʻlanadigan pul mukofotidir. Ya’ni, bu ichki tartibda ishlab chiqilgan va belgilangan aniq koʻrsatkichlar uchun mehnatga haq toʻlashning bir qismi sanalgan va ma’lum davriylikda (har oyda, har chorakda va b.) toʻlanadigan ishlab chiqarish mukofotlaridir. Tegishincha, bunday mukofotlar ragʻbatlantirish choralari boʻlmaganligi sababli, intizomiy jazo muddati davomida ularni toʻlash qoidalari ham tashkilotning ichki hujjatlari bilan ichki tartibda belgilanadi. Bu mehnat jamoasining umumiy yigʻilishi (konferensiyasi) tomonidan tasdiqlanadigan jamoa shartnomasi, shuningdek mukofotlash toʻgʻrisidagi nizom, mehnatga haq toʻlash toʻgʻrisidagi nizom, ichki mehnat tartibi qoidalari va boshqalar kabi ichki hujjatlar boʻlishi mumkin.

Muhimi,bunday ichki hujjatlar xodimlarning vakillik organi bilan kelishilishi kerak . Bunday kelishish qanday oʻtkaziladi, agar tashkilotda xodimlarning vakillik organi boʻlmasa, qanday yoʻl tutish kerakligi haqida «Ish beruvchining ichki hujjatlarini qanday ishlab chiqish va tasdiqlash kerak» maqolasida oʻqing.

Intizomiy jazoni qoʻllash va mukofotdan mahrum qilish mumkinmi: xulosa

Shunday qilib, intizomiy jazo qoʻllanilganda va uning amal qilish muddati davomida, agar quyidagi shartlar bajarilgan boʻlsa, xodim qonuniy asosda ishlab chiqarish mukofotidan mahrum qilinishi mumkin:

• bu jamoa shartnomasida, qonunda belgilangan tartibda qabul qilingan ichki hujjatda nazarda tutilgan;
• ushbu hujjatlarda mukofot  umuman toʻlanmasligi yoki uning miqdori kamaytiriladigan aniq asoslar qayd qilingan.

Intizomiy jazo qancha vaqt davomida amal qiladi

Intizomiy jazoning amal qilish muddati u qoʻllanilgan kundan e’tiboran bir yildan oshmasligi kerak . Agar intizomiy jazo qoʻllanilgan kundan e’tiboran bir yil ichida xodimga yangi intizomiy jazo qoʻllanilmasa, u intizomiy jazoga tortilmagan deb hisoblanadi . Soʻndirish yil tugashi bilan avtomatik tarzda amalga oshiriladi, buning uchun alohida buyruq shart emas.

Shuningdek, ish beruvchi quyidagi tartibda intizomiy jazoni muddatidan oldin olib tashlashi mumkin:

• oʻz tashabbusiga koʻra;
• xodimning iltimosiga koʻra;
• xodimning bevosita rahbarining, kasaba uyushmasi qoʻmitasining iltimosnomasiga koʻra .

Bunday holda buyruq zarur.

Xodim intizomiy jazo vaqtida mukofotdan  mahrum qilingan taqdirda mukofotni toʻlash uning amal qilish muddati tugaganidan keyin yoki jazoni muddatidan oldin olib tashlash toʻgʻrisida buyruq chiqarilgan paytdan boshlab tiklanadi.