Тавсияномада:

– интизомий жазо чораларининг турлари;

– интизомий жазоларни қўллаш муддатлари;

– интизомий жазоларни расмийлаштириш;

– меҳнат интизомини бузишнинг узрли сабаблари;

– интизомий жазони бекор қилиш;

– жазо вақтида мукофотдан маҳрум қилиш.

Интизомий жазонинг қандай турлари бор 

Интизомий жазо чораларининг рўйхати мукаммал ва қонун бошқа чораларни қўллашни тақиқлайди. Меҳнат интизомини бузган ходимларга нисбатан қуйидаги жазо чораларини қўлланг :

1. ҳайфсан;
2. жарима;
3. МК161-моддаси иккинчи қисмининг 4 ва 5-бандлари бўйича меҳнат шартномасини бекор қилиш.

Интизомий жазонинг амал қилиш муддати у қўлланилган кундан эътиборан бир йилдан ошмаслиги керак . МК жазонинг энг максимал муддатини белгилайди, шунинг учун иш берувчи қилмишнинг оғир-енгиллигига қараб, қисқароқ муддат белгилаши ҳам мумкин. Масалан, 6 ойга, 9 ойга ва ҳоказо.

Интизомий жазоларни қўллашнинг аниқ тартибини, шу жумладан уларнинг амал қилиш муддатларини ички меҳнат тартиби Қоидаларида белгилаш мумкин. Бунда Меҳнат кодекси иш берувчини ходимни ҳамма нарса учун жазолашга мажбурламайди. Баъзи ҳолларда ходим ташкилотнинг меҳнат интизоми қоидаларини бузади – масалан, мунтазам ишга кеч қолади, лекин ўзининг асосий ишини бенуқсон бажаради. Бундай ҳолатда иш берувчи ўз хоҳишига кўра жазони ёки енгиллаштириши, ёки интизомий жазони умуман қўлламаслиги мумкин.

Ташкилотнинг ички меҳнат тартиби қоидаларига интизомий жазоларни қўллаш тартиби тўғрисидаги алоҳида бобни киритиш мумкин. Мисол учун, иш берувчи ҳайфсан эълон қилиши, қандайдир ҳолларда эса жарима солиши мумкин бўлган қоидабузарликлар рўйхатини белгилаш.

Амалиётда, содир этилган қилмиш иш берувчига зарар келтирмаган ҳолларда ҳайфсан расмийлаштирилади. Айтайлик, ходим бир марта дресс-кодни бузди, тушликдан 20 дақиқа кечикиб келди ва ҳоказо.

Жарима – анча қатъий чора. Қонунда жарима солиш мумкин бўлган қилмишларнинг аниқ рўйхати йўқ. Умуман  ходим ўзининг ҳаракатлари билан ихтиёрий ёки беихтиёр иш берувчига зарар етказган ҳолларда жарима солиш мумкин. Бунда МК ходимга солиниши мумкин бўлган жариманинг чегара миқдорини белгилайди.

Жарима миқдорларини содир этилган қилмишнинг оғир-енгиллигига қараб, ихтиёрий равишда белгиланг. Масалан, ходимнинг ўртача ойлик иш ҳақидан 50 фоизгача миқдордаги жарималарни қуйидагилар учун солишингиз мумкин:

• техника хавфсизлиги қоидаларини бузиш, агар бу ишдан бўшатишга сабаб бўладиган бир марталик қўпол қоидабузарликлар рўйхатига киритилган бўлса;
• иш берувчининг қонуний фармойишини бажармаслик;
• маҳсулот етказиб бериш графигини бузиш;
• мижозлар билан қўпол муомалада бўлиш ва бошқалар.

Ишдан бўшатиш – меҳнат мажбуриятларини мунтазам, шунингдек бир марта қўпол бузганлик учун интизомий жазо . Айтайлик, ходим аввал интизомий жазо олган, аммо яна қоидани бузди. Ёки ишга алкоголь таъсиридаги мастлик ҳолатида келди, бу ички меҳнат тартиби қоидаларида белгиланадиган  қўпол равишдаги қоидабузарлик ҳисобланади.

Қоидани бир марта қўпол равишда бузганлик учун ишдан бўшатиш сифатидаги жазони қўллаш учун ички меҳнат тартиби қоидаларида ходимни ишдан бўшатиш мумкин бўлган меҳнат мажбуриятларининг бир марта қўпол равишда бузилишлари рўйхатини белгилаш керак .

Меҳнат интизомининг бир марта қўпол равишда бузилишлари сифатида ички меҳнат тартиби қоидаларига қуйидагиларни киритишингиз мумкин:

• узрли сабабсиз прогуллар. Албатта ходим ўзининг иш жойида бўлмаган, прогул деб ҳисобланадиган аниқ вақт даврини кўрсатинг;
• иш вақтида алкоголь, гиёҳванд ёки токсик модда таъсиридаги мастлик ҳолати;
• тижорат, хизмат ёки компаниянинг бошқа маҳфий ахборотини ошкор қилиш;
• иш берувчига моддий зарар келтиришга сабаб бўлган, маъмуриятнинг қонуний фармойишини бажаришдан бош тортиш;
• иш берувчининг мол-мулкини ўғирлаш ёки унга шикаст етказиш ва ҳоказо.

МК 312-моддаси 1 қисмининг 3 банди бўйича меҳнат шартномасини бекор қилишни мазкур қоидабузарликлар рўйхатига қатъий мувофиқ ҳолда расмийлаштиринг.

Ходимни қоидани бир марта қўпол равишда бузганлик учун қандай ишдан бўшатиш ҳақида янада батафсил тавсияномада ўқинг.

Эътибор беринг

Ҳайфсан ёки жаримани касаба уюшмаси ёки ходимларнинг бошқа вакиллик органи билан келишмаган ҳолда қўлланг. Бироқ меҳнат шартномасини МК 161-моддаси 2 қисмининг 4 ва 5 бандларига кўра бекор қилишни ходимларнинг вакиллик органи билан келишинг, фақат агар бу жамоа шартномаси/келишувида назарда туилган бўлса  .

Жазони қўллашда қуйидагиларни ҳисобга олинг:

• ножўя ҳаракатнинг оғир-енгиллиги;
• унинг содир этилиши ҳолатлари;
• ходимнинг олдинги ишининг сифати;
• умуман ходимнинг хулқ-атвори .

Интизомий жазони қўллаш муддатлари

Интизомий жазони қўллаш тўғрисидаги буйруқни интизомий қилмиш аниқланган кундан эътиборан 1 ойдан кечиктирмай чиқаринг . Қилмиш аниқланган кун деб:

• меҳнат интизомига риоя қилинишини назорат қилиш ваколати берилган ходимнинг рапорти/ёзма доклади берилган;
• хизмат текшируви натижалари тўғрисидаги далолатнома тузилган;
• инвентаризация /текширув далолатномаси тузилган;
• қилмишнинг содир этилиши фактини қайд этган бошқа ҳужжат тузилган кун ҳисобланади.

Ходим вақтинча ишга лаёқатсиз бўлган ёки таътилда бўлган даврни ҳисобга олманг . Ходим ишда бўлмаган қолган вақтни, шу жумладан отгулни ҳисобга олинг .

Ходим томонидан меҳнат мажбуриятларининг бузилиши натижасида содир  бўлган бахтсиз ходиса чоғида қилмиш аниқланган вақт деб:

• иш берувчининг тиббий санитария қисмига/поликлиникасига хабар берилган санани ;
• бахтсиз ходиса рўй берган бўлим бошлиғи ёки хавфсизлик техникасини сақлаш ва меҳнат муҳофазаси учун жавоб берувчи бошқа тузилма раҳбарларидан директор номига рапорт берилган санани;
• Н-1 шаклидаги далолатнома тузилган санани  ҳисобланг.

Вазият

Н-1 шаклидаги далолатнома ходимнинг бахтсиз ходиса тўғрисидаги аризаси тушгандан сўнг 11 кундан кейин тузилди 

Жабрланган ходимдан бахтсиз ходиса тўғрисида ариза тушди. Н-1 шакли бўйича далолатнома 11 кундан кейин тузилди. Меҳнат муҳофазаси ва кадрлар бўлимлари ўртасида баҳс юзага келди: айбдорни интизомий жавобгарликка тортиш учун қилмиш аниқланган кундан эътиборан бир ойлик муддатни қайси кундан ҳисоблаш керак.

Меҳнат муҳофазаси бўйича мутахассис муддатни Н-1 шаклидаги далолатнома тузилган санадан ҳисоблаш керак деган фикрда, кадрлар бўлими ходимининг фикрига кўра эса – бахтсиз ходиса тўғрисида ариза берилган вақтдан ҳисоблаш керак. Уларнинг қай бири ҳақ?

– Меҳнат муҳофазаси бўйича мутахассис ҳақ. Интизомий қилмиш аниқланган вақт деб Н-1 шаклдаги далолатномада кўрсатилган санани ҳисобланг

Ходимнинг аризасини келиб тушиши қилмиш аниқланган вақт бўлиб ҳисобланмайди, балки бахтсиз ходиса фактини текшириш ва аниқлаш учун сабаб бўлиб хизмат қилади.

Агар қилмиш содир этилган кундан эътиборан қуйидаги муддатдан ортиқ вақт ўтган бўлса, интизомий жазони қўлламанг:

• 2 йил – тафтиш, молия-хўжалик фаолиятини текшириш, аудиторлик текшируви натижаларига кўра аниқланган қилмишлар бўйича;
• 6 ой – қолган барча қилмишлар бўйича.

Агар ходимни интизомий жавобгарликка тортиш ҳақида оғзаки эълон қилинган бўлса, масалан, директор бу ҳақида “планёрка” да маълум қилса, у ҳолда у тугаганидан кейин жазони буйруқ билан, иложи бўлса шу куннинг ўзида расмийлаштиринг.

Ҳайфсан ёки жарима тўғрисидаги буйруқда жазонинг амал қилиш муддатини ички меҳнат тартиби қоидалари ёки бошқа локал ҳужжатга мувофиқ  кўрсатинг. Агар муддатлар локал ҳужжатларда белгиланмаган бўлса, уларни жазони қўллаш ваколатига эга шахснинг ихтиёрига кўра белгиланг. Муддатни 1 йилдан ортиқ ёки муддатсиз этиб белгиламанг. Агар буйруқда муддат кўрсатилмаган бўлса, жазо фақат 1 йил амал қилади ва муддати тугаши билан ўталган ҳисобланади .

Интизомий жазо тўғрисидаги маълумотларни ходимларнинг меҳнат дафтарчаларига киритманг – бу тақиқланган .

Интизомий жазо қандай расмийлаштирилади

Ҳар бир интизомий қилмиш учун ходимга фақат битта интизомий жазо чорасини қўлланг. Битта ножўя ҳаракат учун иккита ёки ундан кўп жазо чорасини қўлламанг  . Агар иккита жазо чораси қўлланилса, ташкилот жазо чораларининг бирини бекор қилиш тўғрисида арзнома олиши мумкин, директор ёки айбдор бўлган мансабдор шахсни МЖтК 49-моддасига кўра жаримага тортишлари мумкин. Жарима базавий ҳисоблаш миқдорининг 5 бараваридан 10 бараваригача миқдорда бўлиши мумкин.

Жазо чорасини қўллашдан олдин ходимдан содир этилган қилмишнинг сабаблари ва жиҳатларини ёзма тушунтиришни талаб қилинг . Уларни таҳлил қилинг. Агар сабаблар узрли бўлмаса, интизомий жазо тўғрисидаги буйруқни расмийлаштиринг. 

Эътибор беринг

Ходимга нисбатан интизомий жазо чорасининг қўлланиши уни шу хатти-ҳаракати учун моддий жавобгарликка тортиш имкониятини истисно қилмайди .

Дастлабки синов ва келгусида ишдан бўшатиш тўғрисидаги огоҳлантириш даврларида интизомий жазоларни умумий тартибда қўлланг.

1 қадам. Интизомий қилмиш содир этилганлик фактини ҳужжатлар билан расмийлаштиринг

Интизомий қилмиш содир этилганлик фактини ҳужжатлар билан ходимнинг бевосита раҳбарининг хизмат/доклад хати, қилмиш содир этилганлигини тасдиқловчи рапорт ёки далолатнома билан тасдиқлаш мумкин.

Мисол

Ходим ишда йўқ ва у билан боғланиб бўлмаяпти

Ходим ишга келмади ва келмаганлиги сабабларини хабар қилмади. Бунда кадрлар бўлимининг ходими унга қўнғироқ қилиб, боғлана олмагач, мазкур ходимнинг иш жойида йўқлиги тўғрисида далолатнома тузди. Уни компания ходимлари орасидан камида иккита гувоҳ имзолаши керак.

Ходимнинг ёзма тушунтириши ёки иш жойида йўқлиги тўғрисидаги далолатномасиз, иш берувчи интизомий жазони қўллашга ҳақли эмас .

2 қадам. Ходимдан тушунтириш хатини олинг

Ходимдан меҳнат мажбуриятларини бажармаганлик сабабларини ёзма равишда тушунтиришини талаб қилинг  . Тушунтириш хатида ходим ножўя ҳаракатининг сабабларини батафсил баён қилиши лозим. Уларнинг узрли ҳисобланиши ёки ҳисобланмаслигини белгиланг.

Агар ходим тушунтириш хатини ёзишдан бош тортса, бу ҳақида гувоҳларни жалб қилган ҳолда далолатнома тузинг. Ушбу далолатнома билан интизомий жазони қўллаш тўғрисидаги буйруқни ходимнинг тушунтириш хатисиз ҳам расмийлаштиришингиз мумкин.

Эътибор беринг

Агар ходимнинг ёзма тушунтириши ёки тушунтириш беришни рад этганлиги тўғрисидаги далолатнома бўлмаса, жазони қўлламанг . Директор ёки бошқа мансабдор шахс мазкур шартга амалга қилмаганлик учун МЖтК 49-моддасига кўра базавий ҳисоблаш миқдорининг 5 бараваридан 10 бараваригача миқдорда жаримага тортилиши мумкин.

Вазият

Ходим ишга маст ҳолатда келди ва тушутириш хатини ёзишдан бош тортмоқда

Ходим ишга кучли алкоголь таъсиридан маст ҳолатда келди. Бўлим бошлиғи ёзма тушунтиришни талаб қилди, аммо ходим уни тақдим этишдан, шу билан бирга тиббий текширувдан ўтишдан ҳам бош тортди. Бу ҳақида ходимлар орасидан 3 кишининг иштирокида далолатнома тузилди.

Ташкилотнинг ички меҳнат тартиби қоидаларига кўра, бундай ножўя ҳаракат меҳнат интизомини қўпол равишда бузиш ҳисобланади, уни бир марта содир этиш ишдан бўшатишларига сабаб бўлиши мумкин.

Иш берувчи интизомни бузувчи билан меҳнат шартномасини бекор қилишга ҳақли .

Тушунтириш хатига ёки ходимнинг уни ёзишдан бош тортганлиги тўғрисидаги далолатномага меҳнат интизомининг бузилганлик фактини тасдиқловчи ҳужжатлар ва бошқа материалларни илова қилинг:

• ходимларнинг келиши/кетишини қайд этиш журналидаги ёзувлар;
• содир этилган интизомий қилмиш тўғрисидаги далолатнома;
• рапортлар, ёзма докладлар;
• видеокузатув камераларидан олинган ёзувлар ва ҳоказо.

Агар сизда ходимнинг ёзма тушунтириши ёки тушунтириш беришни рад этганлик тўғрисидаги далолатнома бўлмаса, жазони қўлламанг . Директор ёки бошқа мансабдор шахс мазкур шартга амалга қилмаганлик учун МЖтК 49-моддасига кўра базавий ҳисоблаш миқдорининг 5 бараваридан 10 бараваригача миқдорда жаримага тортилиши мумкин.

Вазият

Ходим узрли сабабсиз ишда бўлмади

Ташкилотда 8 соатли иш куни – 9:00 дан 18:00 гача, тушлик учун танаффус – 13:00 дан 14:00 гача. Ходим иш жойини 13:00 да тарк этди ва иш куни охирига қадар келмади.

Келаси куни кадрлар бўйича инспектор ходимдан тушунтириш хатини ёзишни талаб қилди. Ходим ишда бўлмаганлик сабабини айтишдан бош тортди. Ходимни прогул учун ишдан бўшатиш мумкинми?

– Ҳа, агар ички меҳнат тартиби қоидаларида узрли сабабсиз 4 ва ундан кўп соат мобайнида ишда бўлмаслик меҳнат интизомини бир марта қўпол равишда бузиш ҳисобланадиган бўлса .

Агар ташкилотда ички меҳнат тартиби қоидалари бўлмаса ёки ички меҳнат тартиби қоидаларида содир этганлик учун ишдан бўшатиш мумкин бўлган меҳнат интизомини бир марта қўпол бузишлар рўйхати кўрсатилмаган бўлса, ҳайфсан ёки жарима қўлланг.

3 қадам. Ножўя ҳаракат сабабларини ўрганинг

Меҳнат мажбуриятларини бузиш ходим томонидан муайян ҳаракатларнинг содир этилиши сифатида ҳам, ходимнинг ҳеч қандай ҳаракат қилмаслиги сифатида ҳам намоён бўлиши мумкин. Муҳими, бу ҳаракатлар ёки ҳаракатсизлик ходимнинг меҳнат мажбуриятларига бевосита алоқадор бўлиши ва айбли ноқонуний тусга эга бўлиши керак. Бунда ножўя ҳаракатнинг оғир-енгиллигини ҳисобга олинг.

4 қадам. Интизомий жазони эълон қилиш тўғрисида буйруқ чиқаринг

Агар ходимнинг айби қайд этилган ва исботланган бўлса, интизомий жазо тўғрисида буйруқ чиқаринг. Бунда, буйруқда иш берувчи ходимнинг айнан нимани содир этгани, ташкилотнинг ички локал ҳужжатларининг қандай қоидаларини, Меҳнат кодексининг қандай нормаларини ёки бошқа норматив қонун ҳужжатларини бузганини аниқ кўрсатиши керак.

 5 қадам. Ходимни буйруқ билан таништиринг

Буйруқ билан у чиқарилган кундан эътиборан 3 иш куни мобайнида таништиринг. Агар ходим буйруқни имзолашдан бош тортса, гувоҳлар иштирокида буйруқ билан танишишдан бош тортганлик тўғрисида далолатнома тузинг .

Эътибор беринг

Агар ходим буйруқ билан таништирилмаса, у “интизомий жазоси бўлмаган” деб ҳисобланади  .

Агар сиз ходимни тартиб-таомилни бузган ҳолда жазолаган бўлсангиз, у ҳолда жазони қўллаш тўғрисидаги буйруқни бекор қилинг.

Ҳайфсан ёки жариманинг амал қилиш муддати тугаганидан кейин алоҳида буйруқ чиқарманг. Муддатнинг тугаши санасидан жазо автомат тарзда бекор қилинади. Аммо жазони муддатидан олдин олиб ташлаш учун буйруқ расмийлаштириш керак. 

Агар жазонинг – ҳайфсан ёки жариманинг - амал қилиши даврида ходим навбатдаги ножўя ҳаракатни содир этса, сиз уни МК 161-моддаси 2 қисмининг 4 бандига кўра, қилмишнинг оғир-енгиллигидан қатъи назар, меҳнат мажбуриятларини мунтазам равишда бузганлиги учун ишдан бўшатишга ҳақлисиз. Меҳнат шартномасини тугатиш тўғрисидаги буйруқда албатта олдинги жазони қўллаш тўғрисидаги буйруқнинг санаси ва рақамини кўрсатинг.

Меҳнат интизомини бузишнинг қандай сабабларини узрли деб ҳисоблаш мумкин

Меҳнат қонунчилиги меҳнат интизомини бузишнинг узрли сабаблари рўйхатини белгиламайди. Ҳаётий вазиятларнинг ҳаммасини олдиндан назарда тутиб бўлмайди. Шунинг учун ташкилот раҳбари ҳар бир алоҳида вазиятда ходим берган тушунтиришларни ҳисобга олган ҳолда, бу масалани ҳал қилишга алоҳида ёндашади . Бунда ташкилотнинг локал ҳужжатида меҳнат интизомини бузиш деб тан олинмайдиган узрли сабаблар рўйхатини мустаҳкамлаш мумкин. Масалан:

• ходимнинг яқин қариндошларининг касал бўлиши;
• яшаш жойини ўзгартириш, кўчиш;
• аэропортда яқинларини кутиб олиш;
• йўл-транспорт ҳодисаси ва у билан боғлиқ ҳуқуқий масалаларни ҳал қилиш ва ҳоказо.

Таъкидлаш муҳимки, ишда бўлмасликнинг барча сабаблари ҳақида иш берувчини имкон қадар олдиндан хабардор қилиш ва ундан кейин керакли ҳужжатлар ёки тасдиқловчи ҳужжатларни тақдим этиш керак. 

Раҳбарнинг ходимнинг вазифаларига кирмайдиган ҳаракатларни содир этиш тўғрисидаги фармойишини бажармаганлиги учун ходимни жазоламанг. Масалан, қуйидагиларни бажаришни рад этганлик учун:

1. Ходим бошқа ишга ғайриқонуний тарзда ўтказилганда, ўша ишларни.

2. У билан келишилмаган ҳолда белгиланган янги меҳнат шартларидаги ишларни.

3. Фақат ходимнинг розилигига биноан ҳал қилиш мумкин бўлган масалалар бўйича талабларни. Бундай масалаларга қуйидагилар киради:

• таътилдан чақириб олиш;
• таътилни бошқа муддатга ўтказиш;
• иш вақтидан ташқари ишга жалб қилиш;
• ҳомиладор аёл ёки вояга етмаган фарзандлари бўлган ходим аёлни тунги ишга, дам олиш кунлари ишлашга жалб қилиш ёки хизмат сафарига юбориш;
• ногиронлиги бўлган ходимни тунги ишга ёки дам олиш кунлари ишлашга жалб қилиш ва ҳоказо .

Вазият

Бухгалтер раҳбарнинг илтимосига кўра ишга чиқишдан бош тортди

Ташкилотга контрагентдан шикоят келиб тушди. Уни кўриб чиқиш учун директор юридик ҳамда бухгалтерия хизматлари иштирокида мажлис ўтказишга фармойиш берди.

Бош бухгалтер таътилда бўлган ва даволанаётганини баҳона қилиб, ишга чиқишдан бош тортди. Директор МК 161-моддаси 2 қисмининг 5 бандига бўйича, у билан меҳнат шартномасини бекор қилди. Иш берувчининг ҳаракатлари қонунийми?

– Йўқ, ноқонуний. Таътилдан ходимни фақат унинг розилиги билан чақириб олиш мумкин . Бош бухгалтер меҳнат интизомини бузгани йўқ.

Бундан ташқари, меҳнат шатномасини ходим таътилда бўлган даврда иш берувчининг ташаббусига кўра бекор қилиш тақиқланади .

Вазият

Ишлаб чиқаришда рўй берган авария сабабли бир нечта ишчи-чилангарлар таътилдан чақириб олинди. Улардан бири ишга чиқишдан бош тортди.

Ишга қабул қилиш чоғида барча ходимлар ички меҳнат тартиби қоидаларини имзолаган, ушбу қоидаларда иш берувчининг фавқулодда вазиятлар рўй берган тақдирда ходимларни ҳар йилги меҳнат таътилидан уларнинг розилигисиз чақириб олиш ҳуқуқи назарда тутилган. Раҳбар чақириб олиш тўғрисида буйруқ чиқарди.

Иш берувчи ички меҳнат тартиби қоидаларининг мазкур бандини бузган ва таътилдан белгиланган муддатдан олдин ишга чиқмаган ходимни интизомий жавобгарликка тортишга ҳақлими?

– Йўқ, ҳақли эмас. Ҳар йилги меҳнат таътилидан чақириб олишга фақат ходимнинг розилиги билан йўл қўйилади . Мазкур фармойишни бажаришдан бош тортиш қонун ва меҳнат интзомини бузиш ҳисобланмайди.

Таътилдан муддатидан олдин ишга чиқиш шарти, ходимларнинг розилигидан қатъи назар, уларни интизомий жавобгарликка тортиш учун асос бўлмайди. Чунки ички ҳужжатларнинг белгиланган амалдаги қонунчиликка нисбатан ходимларнинг ҳолатини ёмонлаштирувчи қоидалари ҳақиқий эмас деб эътироф этилади .

Вазият

Ходим меҳнат шартномасини бекор қилиш тўғрисидаги икки ҳафталик огоҳлантириш даврида меҳнат интизомини бузади

Ходим ўз ихтиёрига кўра меҳнат шартномасини бекор қилиш тўғрисида ариза берди. Икки ҳафталик огоҳлантириш даврида у доим кеч келади, офисни иш куни тугашидан олдин тарк этади, баъзан сабабини тушунтирмаган ҳолда ишга чиқмайди.

Уни огоҳлантириш муддати тугашидан олдин меҳнат интизомини бузганлик учун жазолаш ёки ишдан бўшатиш мумкинми?

– Ҳа, мумкин. Ишдан бўшатиш тўғрисидаги огоҳлантириш даврида ходим ўз мажбуриятларини бажариши ва меҳнат интизомига риоя қилиши шарт . Мазкур ҳолатда у буни бузмоқда. Бу интизомий жазони қўллаш, ҳатто меҳнат мажбуриятларини бузганлик учун ишдан бўшатишга асос бўлиб хизмат қилиши мумкин  .

Интизомий жазо чорасини танлаш ишга қабул қилиш ваколати берилган директор ёки бошқа мансабдор шахс ёхуд компанияни бошқариш жамоат органи томонидан амалга оширилади .

Вазият

Рейс бекор қилингани сабабли таътилдан кейин ишга чиқмаган ходимнинг йўқлигини расмийлаштириш

Ходим чет элда таътилда бўлган ва рейс бекор қилингани сабабли ўз вақтида ишга чиқа олмаган. Бу ҳақда у ўзининг бевосита раҳбарига ишга чиқиш кунида СМС орқали маълум қилган. Рейс бекор қилинганини тасдиқловчи ҳужжатларни у келганидан ва ишга чиққандан сўнг тақдим этган. Ходимнинг йўқлиги қандай қилиб тўғри расмийлаштирилади? Кадрлар бўлими ходими бундай вазиятда нима қилиши керак? Ходимни интизомий жавобгарликка тортишимиз мумкинми?

 Агар ходим таътилдан сўнг рейс кечикиши сабабли ишга чиқмаган ва кейинчалик буни тасдиқловчи ҳужжатларни тақдим этган бўлса, унда интизомий жавобгарликка тортиш учун асос йўқ.

Ходим таътилдан сўнг ишга чиқиши керак бўлган куни унинг иш жойида йўқлиги тўғрисида далолатнома тузинг. Раҳбар ундан СМС олган бўлса ҳам, бу зарур. Ходимнинг йўқлигини расмийлаштириш керак.

Ходим ишга чиққандан кейин, унинг келмаганлиги сабабларини ёзма равишда тушунтириб беришини сўранг. Тушунтириш хатига ходим тасдиқловчи ҳужжатларни илова қилиши керак, масалан:

• авиакомпаниянинг рейс кечиктирилгани ёки бекор қилингани тўғрисидаги маълумотномаси;
• аэропорт маъмурияти томонидан ҳужжат;
• ҳақиқий учиш/келиш вақти кўрсатилган авиачипта ва бортга чиқиш талони;
• авиаташувчи сайтидан маълумот (маълумотнома бўлмаса, онлайн буюртма бериш мумкин).

Ишда ҳар қандай бўлмаслик эмас, балки фақат узрсиз сабабларга кўра бўлмаслик прогул ҳисобланади. Ушбу ҳолатда рейснинг бекор қилиниши, агар у ҳужжат билан тасдиқланган бўлса, узрли сабаб деб ҳисобланиши мумкин. 

Маслаҳат

Ишга чиқмаслик сабаблари тўғрисида иш берувчини олдиндан хабардор қилиш мажбурияти аниқ белгиланмаган. Шу сабабли, локал ҳужжатларда (масалан, ИМТҚда) ишга чиқиш имконияти бўлмаган тақдирда иш берувчини хабардор қилиш тартибини, шунингдек сабабларнинг узрлилигини тасдиқловчи ҳужжатлар рўйхатини белгилашни тавсия этамиз.

Иш вақтини ҳисобга олиш табелида, тасдиқловчи ҳужжатлар тақдим этилгандан сўнг, ишда бўлмасликни узрли сабабга кўра келмаганлик сифатида расмийлаштиринг.

Агар ходим тасдиқловчи ҳужжатларни тақдим этмаса, иш берувчи қуйидагиларга ҳақли:

• иш жойида бўлмасликни прогул сифатида расмийлаштириш;
• фақат тушунтиришлар олингандан ва барча тартиб-таомилларга риоя қилингандан кейингина интизомий жазо чораларини (меҳнат шартномасини бекор қилишгача) қўллаш.

Интизомий жазо қандай олиб ташланади

Иш берувчи интизомий жазо муддатини узайтиришга ҳақли эмас. Шунингдек буйруқ билан  белгиланган интизомий жазо муддатини қисқартирманг. Бунинг ўрнига жазони муддатидан олдин олиб ташлаш тўғрисида буйруқ расмийлаштиринг .

Интизомий жазонинг амал қилиш муддати бор. У:

1. Муддати ўтиши билан автоматик тарзда тугалланади.
2. Муддатидан олдин олиб ташланади.

Интизомий жазони қуйидагилар асосида муддатидан олдин олиб ташлаш мумкин:

• ходимнинг аризаси;
• ходимнинг бевосита раҳбарининг илтимосномаси;
• касаба уюшмаси қўмитасининг илтимосномаси .

Иш берувчи бундай ариза ёки илтимосномани қониқтириш ёки қониқтирмасликни ўз ихтиёрига кўра ҳал қилади.

Жазо вақтида мукофотдан маҳрум қилиш

Интизомий қилмиш содир этганлик учун ходимни мукофотдан маҳрум қилиш мумкин ёки мумкин эмаслиги бу масаланинг ташкилотда локал тартибда қандай ҳал қилинганлигига боғлиқ. Агар мукофотлаш тўғрисидаги Низом ёки мукофотларни тўлашни белгиловчи бошқа локал ҳужжат  мавжуд бўлса, мазкур ҳужжатнинг лавозим мажбуриятларини бажармаганлик учун мукофотдан маҳрум қилишга рухсат бериш, бермаслигини аниқлаш лозим.

Мукофотлаш тўғрисидаги Низомда сўндирилмаган интизомий жазога эга ходимларга мукофот ҳисоблашни тақиқловчи қоидани назарда тутиш мумкин. Агар бундай қоида Низомда мустаҳкамланган бўлса, иш берувчи сўндирилмаган интзомий жазога эга ходимни мукофотдан маҳрум қилишга ҳақли ва бу қонунбузарлик ҳисобланмайди.

Агар мукофотдан маҳрум қилиш тўғрисидаги масала локал тартибда ҳал қилинмаган бўлса, бундай чорани қўллашни тавсия қилмаймиз. Бунда ходимга нисбатан интизомий жазо чораларини қўллаш унга рағбатлантирувчи ва компенсация тўловлари миқдорини камайтириш ёки умуман улардан маҳрум қилиш имкониятини истисно қилмайди .

Ташкилотингизнинг меҳнатга ҳақ тўлаш тизими томонидан назарда тутилган мукофотларни ишдаги хизматлар ва муваффақиятлар учун бир марталик рағбатлантиришлар билан адаштирманг. Рағбатлантиришларга одатда қимматбаҳо совғалар, пул мукофоти бор ёрлиқлар ва яхши иш учун бериладиган бошқа шунга ўхшаш мукофотлар киради. Интизомий жазонинг амал қилиш муддати ичида бундай рағбатлантириш чоралари қўлланилмайди ва қонун буни тўғридан-тўғри кўзда тутади .

Вазият

Иш берувчи аҳолини рўйхатга олишда иштирок этишни рад этганлик учун интизомий жавобгарликка тортиши мумкинми?

Директор барча ходимлардан зудлик билан аҳолини рўйхатга олишдан ўтишни ва тасдиқловчи сертификатни тақдим этишни талаб қилмоқда. Бунда директор яқин кунларда аҳолини рўйхатга олишдан ўтмаганларга мукофот пули тўланмаслиги ва жарима солиниши мумкинлигини оғзаки тарзда айтди. Раҳбарият ходимлардан мажбурий равишда аҳолини рўйхатга олишдан ўтишни ва тасдиқловчи ҳужжатларни талаб қилишга ҳақлими? Аҳолини рўйхатга олишда иштирок этишдан бош тортганлиги учун мукофотдан маҳрум қилиши ёки интизомий жавобгарликка тортиши мумкинми?

Иш берувчи аҳолини рўйхатга олишда иштирок этишни рад этганлик учун интизомий жазо чораларини қўллашга ҳақли эмас.

Муҳим

"Аҳолини рўйхатга олиш тўғрисида"ги Қонунда аҳолини рўйхатга олиш 10 йилда камида бир марта ўтказилиши белгиланган. 2026 йилда у 2026 йил 15 январдан 28 февралгача бўлган даврда ўтказилади.

Аҳолини рўйхатга олишда иштирок этиш фуқаронинг давлат олдидаги мажбурияти бўлиб, ходимнинг иш берувчи олдидаги мажбурияти эмас. Меҳнат тўғрисидаги қонунчиликда иш берувчига ходимдан давлат статистика тадбирларида иштирок этишни талаб қилиш ёки уни рад этганлик учун жазолаш ҳуқуқини берадиган нормалар мавжуд эмас.

Иш берувчи ходимларни аҳолини рўйхатга олиш ўтказилиши тўғрисида хабардор қилиши мумкин, лекин рўйхатга олишда иштирок этишдан бош тортганларни жазолашга ҳақли эмас. Бу меҳнатга оид муносабатлар доирасидан четга чиқади ва амалдаги меҳнат тўғрисидаги қонунчиликда назарда тутилмаган. Интизомий жазо чоралари фақат меҳнат интизомини бузганлик учун қўлланилиши мумкин.

Маслаҳат

Ходимлар ўз иштирокларини режалаштира олишлари учун корпоратив тарқатмалар, стендлар ёки ички порталда аҳолини рўйхатга олишни ўтказиш муддатлари ва тартиби тўғрисида тушунтириш маълумотларини жойлаштиринг.