Тавсияномада:

– ҳомиладорлик ва туғиш таътилини беришнинг умумий қоидалари

– ҳомиладорлик ва туғиш нафақасини тайинлаш ва тўлаш тартиби

Ҳомиладорлик ва туғиш таътилини беришнинг умумий қоидалари

Таътилнинг давомийлиги

Ҳомиладорлик ва туғиш таътили – бу МК 237-моддасида санаб ўтилган ижтимоий таътиллардан биридир. Бундай таътилни бериш иш берувчи учун мажбурий бўлиб, унинг ташкилий-ҳуқуқий шаклига, ходимнинг меҳнат стажи давомийлигига, у бажарадиган ишнинг жойи ва хусусиятига боғлиқ эмас. Мазкур талабни бузиш МЖтК 49-моддасига биноан иш берувчининг айбдор мансабдор шахсининг маъмурий жавобгарлигига сабаб бўлади.

Ҳомиладорлик ва туғиш таътили туғруққача ва туғруқдан кейинги даврларни ўз ичига олади. Туғруққача давр туғруқдан олдин 70 календарь кунни, туғруқдан кейинги давр – туғруқдан кейин 56 календарь кунни, туғиш қийин кечган ёки икки ва ундан ортиқ бола туғилган тақдирда эса – туғруқдан кейин 70 календарь кунни ташкил этади .

Аёл ҳомиладорлик ва туғиш таътилида бўлган вақт учун унга қонунчиликда белгиланган миқдорда ва тартибда ҳомиладорлик ва туғиш нафақаси тўланади (бу ҳақда батафсил – қуйида).

Ҳомиладорлик ва туғиш таътили аёлга жамланган ҳолда ҳисоблаб чиқарилади ва, туғруққача ҳақиқатда фойдаланилган кунлар сонидан қатъи назар, тўлиқ берилади. 

Агар туғиш қийин кечган ёки 2 ва ундан ортиқ бола туғилган бўлса, ходимага яна 14 календарь кунга қўшимча меҳнатга лаёқатсизлик варақаси электрон шаклда расмийлаштирилади. Ушбу касаллик варақаси асосида иш берувчи буйруқ билан ҳомиладорлик ва туғиш таътилини кўрсатилган муддатга узайтириши шарт.

Ҳомиладорлик ва туғиш таътили даврида ходимага бериладиган кафолатлар

Ҳомиладорлик ва туғиш таътили даврида ходиманинг иш жойи (лавозими) сақланиб қолади. Ушбу ўринни бошқа ходим эгаллаши зарурияти бўлганда, у билан асосий ходим йўқ бўлган даврга муддатли меҳнат шартномаси тузилади.

Ҳомиладорлик ва туғиш таътили ходимнинг меҳнат стажига, шу жумладан мутахассислиги бўйича иш стажига, шунингдек кейинги ҳар йилги меҳнат таътилини олиш ҳуқуқини берадиган стаж ҳисобига киритилади .

Ҳомиладор аёллар билан тузилган меҳнат шартномасини иш берувчининг ташаббусига кўра бекор қилишга йўл қўйилмайди, бундан ташкилот (унинг алоҳида бўлинмаси) тугатилган ёки якка тартибдаги тадбиркорнинг иш фаолияти тугатилган ҳоллар мустасно.

Аёлнинг ҳомиладорлиги даврида муддатли меҳнат шартномасининг муддати тугаган тақдирда, иш берувчи унинг ёзма аризасига биноан ва ҳомиладорлик ҳолатини тасдиқловчи тиббий маълумотнома мавжуд бўлган тақдирда меҳнат шартномасининг муддатини:

• ҳомиладорлик тугагунига қадар;
• ҳомиладорлик ва туғиш таътили берилганда эса – бундай таътилнинг охирига қадар узайтириши шарт.

Бунда аёл иш берувчининг сўровига биноан, лекин 3 ойда кўпи билан бир марта ҳомиладорлик ҳолатини тасдиқловчи тиббий маълумотномани тақдим этиши шарт.

Агар аёл ҳомиладорлик тугаганидан кейин ҳақиқатда ишлашни давом эттирса, иш берувчи ҳомиладорликнинг тугаганлигини билган ёки билиши керак бўлган кундан эътиборан бир ҳафта ичида меҳнат шартномасини унинг муддати тугаганлиги сабабли бекор қилишга ҳақли.

Вазият. Иш берувчига ҳомиладорлик тугаганлиги маълум бўлди.

Аёл билан тузилган меҳнат шартномасининг муддати тугаганлиги муносабати билан ушбу шартномани унинг ҳомиладорлиги даврида бекор қилишга, агар меҳнат шартномаси йўқ бўлган ходимнинг мажбуриятларини бажариш вақтига тузилган бўлса ва уни ҳомиладорлик тугагунига қадар соғлиғи ҳолати инобатга олинган ҳолда иш берувчида мавжуд бўлган бошқа мақбул келадиган ишга аёлнинг ёзма розилиги билан ўтказиш мумкин бўлмаса, йўл қўйилади.

Ҳомиладорлик ва туғиш таътилини расмийлаштириш тартиби

Тиббиёт муассасаси томонидан Соғлиқни сақлаш вазирлигининг Ягона тиббий ахборот тизимида (кейинги ўринларда – «Ягона тиббий» АТ) электрон шаклда расмийлаштириладиган меҳнатга лаёқатсизлик варақаси таътил бериш учун асос ҳисобланади.

«Ягона тиббий» АТ меҳнатга лаёқатсизлик варақасини автоматик равишда «Ижтимоий суғурта» ахборот модулига юборади, унда «касаллик варақаси» очилишидан то ёпилишигача бўлган жараёнлар акс эттирилади.

Электрон меҳнатга лаёқатсизлик варақаси асосида иш берувчи ҳомиладорлик ва туғиш таътилини бериш тўғрисида буйруқ чиқаради ва таътилни Ягона миллий меҳнат тизимида (ЯММТ) рўйхатдан ўтказади.

Ҳомиладорлик ва туғиш нафақаси қандай ва ким томонидан тайинланади ва тўланади

Нафақани ҳисоблаб чиқариш учун суғурта стажи

Ҳомиладорлик ва туғиш нафақаси проактив шаклда, ходиманинг мурожаатисиз, электрон меҳнатга лаёқатсизлик варақаси асосида «Ижтимоий суғурта» ахборот модули орқали тайинланади.

Нафақа олиш ҳуқуқи камида 10 ой суғурта стажи мавжуд бўлганда юзага келади.

Суғурта стажи – бу суғурталанган шахс учун суғурта бадаллари тўлови амалга оширилган давр.

Суғурта стажи сифатида қуйидаги даврлар ҳисобга олинади:

✔️ 2019 йил 1 январга қадар бўлган давр учун – бюджетдан ташқари Пенсия жамғармасига суғурта бадаллари тўланган тақдирда;

✔️ 2019 йил 1 январдан 2019 йил 31 декабрга қадар бўлган давр учун – ягона ижтимоий тўлов тўланган тақдирда;

✔️ 2020 йил 1 январдан 2025 йил 31 декабрга қадар бўлган давр учун – ижтимоий солиқ тўланган тақдирда;

✔️  2026 йил 1 январдан – Жамғармага суғурта бадаллари тўланган тақдирда.

Суғурта стажига қуйидаги ойлар киритилади:

➤ юқорида кўрсатилган тўловлар ҳисобланган ой;
➤ иш ҳақи сақланадиган таътилдаги ой;
➤ иш ҳақи қисман сақланадиган таътилдаги ой;
➤ ижодий таътилдаги ой;
➤ ҳарбий ўқув ёки текширув йиғинида қатнашган ой;
➤ ишлаб чиқаришдан ажралмаган ҳолда ўқув юртларида таҳсил олиш муносабати билан берилган ўқув таътилидаги ой.

Ушбу ҳолатлардан иккитаси битта календарь ойда юзага келганида суғурта стажига фақат бир ой киритилади.

Қонунчиликка мувофиқ меҳнат стажини ҳисоблаб чиқариш учун йилига бир маротаба ижтимоий солиқ тўловчи шахсларнинг ижтимоий солиқни тўлаган даври учун ҳисобланадиган меҳнат стажи суғурта стажи сифатида ҳисобга олинмайди, бундан якка тартибдаги тадбиркор билан меҳнат муносабатларида бўлган жисмоний шахслар мустасно.

Нафақа тўлаш механизми

Тўлов қуйидаги тарзда амалга оширилади:

• биринчи навбатда – ходиманинг ижтимоий картасига «Ижтимоий карта» ахборот тизими орқали;
• у мавжуд бўлмаганда – ходиманинг номига очилган оддий банк картасига.  

Ҳомиладорлик ва туғиш нафақасини тайинлаш ёки тайинлашни рад этиш, унинг миқдори ва тўлаш муддатлари тўғрисидаги маълумотлар автоматик равишда «Ижтимоий суғурта» модули орқали юборилади:

– ходимага: «Ягона тиббий» АТда қайд этилган мобил телефон рақамига ёки ЯИДХПдаги шахсий кабинетига СМС-хабарнома кўринишида;

– иш берувчига: Солиқ қўмитасининг ахборот тизимидаги ва ЯММТдаги шахсий кабинетларига.

Ҳомиладорлик ва туғиш нафақасини тўлаш манбаи

Ҳомиладорлик ва туғиш нафақаси Давлат ижтимоий суғурта жамғармаси (кейинги ўринларда – Жамғарма) маблағлари ҳисобидан тўланади. Жамғарма суғурта бадалларини жамғариб бориш ва давлат ижтимоий суғуртаси бўйича суғурталанган шахсларга тўловларни амалга ошириш учун мўлжалланган.

Давлат ижтимоий суғуртаси бўйича тўловлар – бу суғурта ҳодисаси юзага келганда суғурталанган шахсларга Жамғарма маблағлари ҳисобидан амалга ошириладиган нафақа тарзидаги тўловлардир.

Шу тариқа, ҳомиладорлик ва туғиш нафақаси суғурта тўлови ҳисобланади ва фақат Давлат ижтимоий суғурта жамғармаси маблағлари ҳисобидан молиялаштирилади, иш берувчининг маблағлари ҳисобидан эмас.

Нафақа миқдорини ким ҳисоблаб чиқаради

Ҳомиладорлик ва туғиш нафақаси миқдорини, ўртача ойлик иш ҳақи каби, иш берувчи ҳисобламайди! Бу «Ижтимоий суғурта» ахборот модулида автоматик равишда амалга оширилади.

Ҳисоб-китоб тизим томонидан қуйидаги расмий маълумотлар асосида амалга оширилади:

• даромадлар тўғрисида – Солиқ қўмитасининг ахборот тизимларидан;
• суғурта бадалларини тўлаш тўғрисида – Жамғарма реестридан;
• суғурта стажи тўғрисида – ЯММТдан.

Ушбу маълумотлар асосида тизим Низомнинг 26–27-бандларига мувофиқ ўртача ойлик иш ҳақи ва нафақа миқдорини мустақил равишда аниқлайди.

Нафақа тайинлаш тартиби:

1. Тиббиёт муассасаси электрон меҳнатга лаёқатсизлик варақасини  расмийлаштиради.
2. «Касаллик варақаси» автоматик равишда «Ижтимоий суғурта» ахборот модулига келиб тушади.

• Тизим автоматик равишда тегишли тизимлардан керакли маълумотларни олади.
• Ушбу маълумотлар асосида тизим Низомнинг 26–27-бандларига мувофиқ ўртача ойлик иш ҳақи ва нафақа миқдорини автоматик равишда аниқлайди.
• нафақа ва ўртача ойлик иш ҳақи миқдорини ҳисоблаб чиқармайди;
• нафақа тайинлаш учун даромадлар тўғрисидаги маълумотномаларни расмийлаштирмайди;
• маълумотларни ижтимоий суғурта тизимига қўлда киритмайди.

Нафақани ҳисоб-китоб қилиш жараёнида иш берувчининг роли қандай

Иш берувчи:

• нафақа ва ўртача ойлик иш ҳақи миқдорини ҳисоблаб чиқармайди;
• нафақа тайинлаш учун даромадлар тўғрисидаги маълумотномаларни расмийлаштирмайди;
• маълумотларни ижтимоий суғурта тизимига қўлда киритмайди.

Иш берувчи фақат қуйидагиларга мажбур:

• ходимларнинг даромадларини солиқ ҳисоботида тўғри акс эттириш;
• суғурта бадалларини ўз вақтида тўлаш;
• ходимларнинг меҳнат стажи тўғрисидаги маълумотларни ЯММТга киритиш ва тасдиқлаш, шунингдек ҳомиладорлик ва туғиш таътиллари даврларини рўйхатдан ўтказиш.

Шу тариқа, нафақа тайинлашнинг янги механизмида иш берувчи ҳисоб-китобларда иштирок этмайди, улар давлат тизими томонидан автоматик равишда амалга оширилади.

Ҳомиладорлик ва туғиш нафақаси миқдорини ҳисоблаб чиқариш

Ҳомиладорлик ва туғиш нафақаси «Ижтимоий суғурта» тизимида автоматик тарзда ҳисоблаб чиқарилишига қарамай, амалиётда кўпинча: якуний сумма қай тарзда шаклланади деган савол туғилади. Қуйида ушбу механизмни умумий тушуниш учун формула ва ҳисоб-китоб қилишга мисоллар келтирилган.

Нафақа миқдори қуйидаги формула бўйича ҳисоблаб чиқарилади:

Нафақа = ЎОИҲ ÷ 25, 3 × СК × КС

бунда:

• ЎОИҲ – ҳисобланган ўртача ойлик иш ҳақи;
• 25, 3 – иш кунларининг ўртача ойлик сони;
• СК – суғурта стажига мутаносиб равишда ўртача ойлик иш ҳақига нисбатан қўлланиладиган стаж коэффициенти;
• КС – меҳнатга лаёқатсизлик варақасида кўрсатилган давр ичидаги тўланадиган кунлар сони. Тўланадиган кунлар сонини ҳисоб-китоб қилишда якшанба, шунингдек ишланмайдиган байрам кунлари инобатга олинмайди (Низом 17-б.).

 Суғурта стажи коэффициенти:

• 10 ойдан 24 ойгача – 75 фоиз;
• 25 ойдан 60 ойгача – 85 фоиз;
• 61 ва ундан ортиқ ой – 100 фоиз  (Низом 24-б.)

Ҳисоб-китоб қилишда ўртача ойлик иш ҳақининг нафақа тайинланган санада амалда бўлган МҲТЭКМнинг 10 бараваридан кўп бўлмаган қисми ҳисобга олинади.

Агар ҳисобга олинадиган ўртача ойлик иш ҳақи минимал истеъмол харажатлари (МИХ) миқдоридан кам бўлса, иш ҳақи МИХга тенглаштирилади. МИХ тўғрисидаги  маълумотларга ҳавола 

Она ва (ёки) бола меҳнатга лаёқатсизлик варақасида кўрсатилган давр тугагунига қадар вафот этган тақдирда тўланган ҳомиладорлик ва туғиш нафақаси қайтарилмайди.

Нафақани суғурта стажидан келиб чиққан ҳолда ҳисоб-китоб қилишга мисоллар.