Ички меҳнат тартиб қоидалари (ИМТҚ) ташкилотда меҳнат интизомини ўрнатади.  Бу:

• ишга қабул қилиш ва ходимлар билан тузилган меҳнат шартномасини бекор қилиш тартиби;
• меҳнат шартномаси тарафларининг ҳуқуқлари, мажбуриятлари ва жавобгарлиги;
• иш режими ва дам олиш вақти;
• ходимларга нисбатан қўлланиладиган имтиёзлар ва жазо чоралари;
• меҳнат муносабатларини тартибга солишга оид бошқа масалаларни белгиловчи ички ҳужжатдир.

ИМТҚ – ташкилотнинг тавсия этиладиган локал ҳужжатларидан бири. Бироқ уларни текшириш вақтида биринчи навбатда меҳнат инспекцияси сўраб олади. МК ИМТҚни тасдиқлаш мажбуриятини юкламайди, аммо ИМТҚ иш берувчи ва ходим ўртасидаги меҳнат муносабатлари масалаларини, айниқса интизом ва жавобгарликни таъминлаш масалаларини қатъий белгилаб беради.

Иш берувчи, ўз навбатида, ишга кираётган ҳар бир ходимни унинг меҳнат фаолияти билан бевосита боғлиқ бўлган барча локал ҳужжатлар, шу жумладан ИМҚТ билан қўл қўйдириб таништириши шарт. Агар бундай қилинмаса, иш берувчи кейинчалик уларни бажармаганлик учун ходимга нисбатан интизомий жазони қўллай олмайди.

ИМТҚга қандай бўлимларни киритиш керак

Унификацияланган ИМТҚ йўқ. Ушбу локал ҳужжат ташкилот фаолиятининг ўзига хос хусусиятлари, тузилиши, ишлаб чиқариш жараёнининг хусусиятлари ва бошқа омилларни ҳисобга олган ҳолда ихтиёрий шаклда тузилади.

Асосийси – ИМТҚда белгиланган қоидалар амалдаги қонунчилик нормаларига зид бўлмаслиги ва ходимларнинг ҳолатини ёмонлаштирмаслиги керак.

ИМТҚга қуйидаги бўлимларни киритиш мақсадга мувофиқ бўлади:

•  умумий қоидалар – сиз ИМТҚни қандай мақсадлар учун ишлаб чиқаётганингизни, Қоидаларнинг амал қилиши кимларга тааллуқлилигини аниқланг, атамаларнинг маъносини очиб беринг;
• ходимларни ишга қабул қилиш ва ишдан бўшатиш тартиби – МК 12 бобининг 2, 3, 4 параграфларига кўра, ишга қабул қилиш, меҳнат шартномасини бекор қилиш, ходимн бошқа ишга ўтказиш тартибини белгиланг, ишга қабул қилиш учун зарур бўлган ҳужжатларни санаб ўтинг;
• тарафларнинг ҳуқуқлари, мажбуриятлари – МК 21, 22, 24, 25 моддаларига мувофиқ, ходим ва иш берувчининг асосий ҳуқуқ ва мажбуриятларини кўрсатиб ўтинг;
• иш режими, дам олиш вақти – ташкилотнинг иш вақти режимини (иш куни ва ҳафтасининг давомийлиги), иш куни тартибини белгиланг. Дам олиш ва овқатланиш учун танаффуслар сонини, уларнинг давомийлигини, иш куни (смена)нинг бошланиши ва тугашининг аниқ вақтини, иш вақти ҳисобини юритиш тартибини ва шу кабиларни кўрсатинг. Агар айрим бўлинмалар учун алоҳида иш режими белгиланган бўлса – аниқ кўрсатинг;
• меҳнатга ҳақ тўлаш – корхонада меҳнатга ҳақ тўлашнинг қандай тизими қўлланилишини белгиланг. Иш ҳақининг энг кам миқдорини, унинг таркибини, шу жумладан компенсация ва рағбатлантириш тўловларини, ходимларга у қандай шаклда, қайси саналарда тўланишини ва ҳоказоларни кўрсатинг. Шунингдек алоҳида ходимлар, масалан, тўлиқсиз ёки қисқартирилган иш вақтида ишлайдиган вояга етмаганлар меҳнатига қандай ҳақ тўланиши, иш ҳақидан ушлаб қолишлар қайси ҳолларда ва қанча миқдорда амалга оширилиши ва ҳоказоларни ҳам белгилаб қўйинг;
• ходимларга нисбатан рағбатлантириш ва жазо чораларини қўллаш тартиби – ходим ишдаги ютуқлари учун қандай рағбатлантириш турларини олиши мумкинлиги, уларни қўллаш тартиби қандайлигини кўрсатинг. Интизомий жазоларни қўллаш тартиб-таомилини тавсифланг (МК 300, 312, 313-моддалари). Қандай қоидабузарликлар учун иш берувчи ҳайфсан эълон қилишга, жарима солишга (шу жумладан – ўртача ойлик иш ҳақининг 50 фоизидан кўп бўлмаган миқдорда) ҳақли эканлигини кўрсатинг. Содир этилганлиги учун меҳнат шартномасини бекор қилишга йўл қўйиладиган меҳнат мажбуриятларини бир марта қўпол равишда бузилишлари рўйхатини тузинг;
• тарафларнинг моддий жавобгарлиги – агар иш берувчи ходимларнинг ҳуқуқларини бузса, қандай жавобгарликка тортилиши, шунингдек, агар ходим иш берувчига зарар етказса, қандай жавобгарликка тортилишини кўрсатинг.

Бундан ташқари, ИМТҚга ходимларнинг ҳолатини қонун ҳужжатларида белгиланганига нисбатан ёмонлаштирмайдиган бошқа қўшимча шартларни ҳам киритишингиз мумкин. Масалан:

• дресс-кодга риоя қилиш қоидалари. Ходимларга қўйиладиган ташқи кўринишга доир аниқ талабларни белгиланг. Агар сиз ушбу қоидани ИМТҚга киритсангиз, дресс-кодга риоя қилиш ходимнинг мажбуриятига айланади, уни бузганлик учун ишдан бўшатишгача бўлган интизомий жазо чоралари қўлланилиши мумкин;
• ишга ўз вақтида келиш, ишдан кетиш, тушлик танаффусидан қайтишни назорат қилиш мақсадида видеокузатув маълумотларидан фойдаланиш тартиби;
• тижорат сирини сақлашнинг нозик жиҳатлари;
• компанияда ҳужжат билан ўтказиш режимини ўрнатиш ва ҳоказо.

Вазият

ИМТҚга «Ишга чиқмайдиган куни эрталаб хабар бериш» шартини киритиш мумкинми

Директор ички меҳнат тартиби қоидаларига ходимлар ўзи ишга чиқмаган  биринчи куни эрталабдан ишга чиқмаслик сабаби ҳақида хабардор қилишлари кераклиги тўғрисидаги бандни киритишни талаб қилмоқда. Бундай бандни киритиш мумкинми?

Бундай шарт қонун ҳужжатларига зид эмас, лекин маълум хавфларни келтириб чиқаради.

Ходим турли сабабларга кўра ишга чиқмаслиги ва узоқ вақт давомида унга нима бўлганини хабар қилмаслиги мумкин. Бу иш берувчига сабабнинг узрлилигини баҳолашга, алмаштириш тўғрисида қарор қабул қилиш ва ҳоказоларга тўсқинлик қилади. ИМТҚга ходимлар учун ишга чиқмаслик сабаби тўғрисида – ишга чиқмаслик арафасида ёки ишга чиқмаган биринчи куни эрталабдан ишга чиқмаслик сабаби ҳақида тезкор хабардор қилиш шартининг киритилиши – асосли ва ҳеч кимнинг ҳуқуқларини бузмайди.

Агар аввал бошдан ИМТҚни тасдиқлашда бундай талаб белгиланмаган бўлса, иш берувчи касаба уюшмаси қўмитасига бундай тузатишга розилик беришни ва ушбу талабни бажармаслик меҳнат интизомини бузиш (ёки қўпол равишда бузиш) деб ҳисобланишини назарда тутишни сўраб мурожаат қилиш ҳуқуқига эга.

Муҳим

Ходим ишга чиқмаслик ҳақида жисмонан огоҳлантира олмайдиган ҳолатлар бўлиши мумкин. Ва бу қоидабузарлик деб ҳисобланиши мумкин эмас. Масалан: бахтсиз ҳодиса, оғир касаллик, алоқанинг йўқлиги, бошқа форс-мажор вазиятлар. Агар ИМТҚда бундай истиснолар назарда тутилмаса, иш берувчи кейинчалик бу масалани ўз ихтиёрига кўра ҳал қила олмайди, касаба уюшмаси қўмитаси билан келишиш зарур бўлади.

ИМТҚга қандай шартларни киритиш мумкин эмас

ИМТҚда Меҳнат кодексининг барча нормаларини такрорлашнинг ҳожати йўқ. Улар тарафлар томонидан бажарилиши шарт. Бундан ташқари, МКга ҳар бир тузатиш киритилганда, иш берувчи Қоидаларнинг янги таҳририни тасдиқлаши ва у билан барча ходимларни қўл қўйдириб таништириши керак бўлади.

ИМТҚда қонун ҳужжатларига зид бўлган ва ходимларнинг ҳолатини ёмонлаштирадиган нормалар бўлмаслиги керак. Масалан, ИМТҚда қуйидагиларни белгилаш тавсия қилинмайди:

• ходим ишга киришда қўшимча ҳужжатларни олиб келиши лозим: фотосурат, никоҳ тўғрисида гувоҳнома, судланмаганлик тўғрисида маълумотнома – қонунга кўра бўлғуси ишни судланган шахслар бажара олмайдиган ҳоллар бундан мустасно;
•  ходим ҳисобот топшириш даврида, бирор-бир муҳим лойиҳа ёки моддий қимматликлар топширилгунга қадар, ишдан бўшамаслиги керак;
• ходим ҳамкасби билан турмуш қурмаслиги керак, агар шундай бўлса – ишдан бўшаши лозим;
• ходим бошқа жойда ўриндошлик асосида ишламаслиги ёки фуқаролик-ҳуқуқий тусдаги шартнома бўйича қўшимча даромад олмаслиги керак;
• ходим бошқа ходимлар билан мулоқот қилмаслиги, масалан, ишдан ташқарида жамоа билан учрашмаслиги ёки иш куни давомида «ишлаб чиқариш заруриятисиз» гаплашмаслиги, ишдан бўшаганидан кейин маълум вақт давомида рақобатчиларга ишга жойлашмаслиги керак.

Эътибор беринг

ИМТҚга ноқонуний ва ходимларнинг ҳолатини ёмонлаштирадиган шартларни, ҳатто ходим рози  бўлган ва улар билан танишиб чиққан тақдирда ҳам, киритиш мумкин эмас. ИМТҚдаги бундай бандлар ҳақиқий эмасдир. Бундай қоидаларнинг мавжудлиги – МЖтК 49-моддасига кўра жарима солиш учун сабаб бўлади.

ИМТҚни қандай тасдиқлаш керак

ИМТҚни тасдиқлаш тартиби билан белгиланган. Ҳужжатни иш берувчи касаба уюшмаси қўмитаси билан келишилган ҳолда тасдиқлайди.   

ИМТҚ лойиҳасини ишлаб чиқинг ва уни келишиш зарурлиги тўғрисида ёзма мурожаат билан касаба уюшма қўмитасига юборинг. Касаба уюшмаси қўмитаси ўз мажлисида ушбу масалани кўриб чиқади ва қабул қилинган қарор тўғрисида иш берувчига ёзма равишда хабар қилади. Агар ушбу орган томонидан эътирозлар бўлмаса, лойиҳа иш берувчининг буйруғи билан тасдиқланади, ИМТҚнинг юқори чап бурчагига эса қуйидаги белги қўйилади: «______ даги _____-сонли буйруқ билан тасдиқланган». Касаба уюшмаси қўмитаси билан келишиш грифи (белгиси) ҳужжатнинг титулига ёки охирги саҳифасига қўйилади: «NAVRUZ» МЧЖ касаба уюшмаси қўмитаси билан келишилган (_______ даги ____-сон баённома)».

Агар касаба уюшмаси қўмитаси ИМТҚ лойиҳасига рози бўлмаса, лойиҳа тушган эътирозлар билан бирга қайта ишлаш учун иш берувчига қайтарилади.

Агар ходимларнинг вакиллик органи иш берувчининг локал ҳужжатни келишиш тўғрисидаги ёзма мурожаатига 20 кун муддатда жавоб бермаса, унда: «NAVRUZ» МЧЖ вакиллик органи локал ҳужжатни келишиш тўғрисидаги ўз қарорини белгиланган муддатда тақдим этмади» деган белги қўйилади.

Ходимларни ИМТҚ билан қандай таништириш керак

Қуйидаги усулларнинг биридан фойдаланинг:

1. Меҳнат шартномасида. Меҳнат шартномасининг охирида ходимнинг ИМТҚ ва бошқа локал ҳужжатлар билан таништирилганлиги тўғрисида, ушбу ҳужжатларнинг номларини кўрсатган ҳолда, белги қўйинг.
2. Локал ҳужжатнинг ўзида. ИМТҚга танишиш варақаларини тикинг, уларга ишга қабул қилиш жараёнида барча ишга кирувчилар имзо чекади.
3. Махсус таништириш журналида. Ходимлар унда ўз имзоларини қўйишади.
4. Ҳар бир ходим учун алоҳида танишиш варақаларида. Бундай варақда шахсни ишга қабул қилиш чоғида сиз уни таништирган локал ҳужжатларнинг тўлиқ рўйхатини келтиринг. Ходим ҳар бир локал ҳужжатнинг қаршисига имзо қўяди.

ИМТҚга ўзгартиришлар қандай киритилади

ИМТҚга ўзгартиришлар киритиш тартиби қонунчиликда белгиланмаган. Бироқ, умумий қоидага кўра, меҳнат шартлари қандай тартибда белгиланган бўлса, худди шундай тартибда ўзгартирилади. Ички меҳнат тартиби қоидаларини тасдиқлашда касаба уюшмасининг фикри инобатга олиниши керак, демак, ушбу қоидаларни ўзгартиришда ҳам касаба уюшмасининг фикрини инобатга олган маъқул.  

Агар касаба уюшмаси қўмитаси томонидан эътирозлар бўлмаса, ИМТҚ лойиҳасини иш берувчининг буйруғи билан тасдиқланг. Буйруқда қуйидагиларни кўрсатинг:

• ИМТҚга ўзгартиришлар киритилиши сабаблари;
• бевосита ўзгартиришларнинг ўзи;
• ўзгартиришлар киритиладиган сана.

Агар Қоидаларга кенг кўламли ўзгартиришларни киритадиган, масалан, янги бўлим қўшадиган бўлсангиз, у ҳолда ИМТҚнинг янги таҳририни тузиш ва бу ҳақида буйруқ чиқариш яхшироқ.

ИМТҚ амал қилиш муддати қандай

ИМТҚнинг амал қилиш муддати амалдаги қонунчиликда белгиланмаган. Шунинг учун бу масалани ташкилотнинг ўзи локал тартибда ҳал қилади. Агар иш берувчи ИМТҚнинг амал қилишини вақт бўйича чекламоқчи бўлса, уларни тасдиқлаш тўғрисидаги буйруқда ҳужжатнинг амал қилиш муддатини кўрсатиш зарур. Агар бундай қилинмаса, у ҳолда ИМТҚ муддатсиз амал қилади деб ҳисобланади.

Иш берувчи янги ИМТҚни тасдиқлаб, амалга киритгандан сўнг, ўз кучини йўқотган Қоидалар 1 йил давомида сақланади. Бунинг учун улар архивга жойлаштирилади ёки уларни сақлашнинг бошқа усули таъминланади.