Ходим ишдан бўшашни хоҳлаб, ариза ёзди, аммо ходим барча тугалланмаган ишларни ёпмагунига қадар директор уни бўшатишни хоҳламайди. Ходимнинг ишдан бўшаш ҳақидаги аризасини қабул қилишни рад этиш мумкинми?

Йўқ, мумкин эмас.

Амалиётда ходимнинг бошлаган ишини якунламаганлиги ёхуд муддатли меҳнат шартномасининг муддати ҳали тугамаганлиги ёки ўрнига бошқа ходим топилмаганлиги ва ҳоказоларга асосланган ҳолда иш берувчи ходимнинг аризасини қабул қилишни рад этиши ҳоллари учраб туради. Қонунчиликда иш берувчи ходимнинг аризасини қабул қилишни рад этиши мумкин бўлган сабаблар назарда тутилмаган.

Ходимнинг ўз хоҳишига кўра ишдан бўшаш тўғрисидаги аризасини қабул қилишни рад этиш – сабабларидан қатъи назар, ноқонунийдир. Аризани вақтни чўзиш учун уни бевосита раҳбарлар томонидан имзоланишини талаб қилган ҳолда қабул қилишни рад этиш ҳам қонунга хилоф, чунки бу меҳнат тўғрисидаги қонунчилик қоидаларига зид.

Ходимнинг иккала қўли синиб қолди, гипс қўйилди. У ўз хоҳишига кўра ишдан бўшамоқчи. Кадрлар бўлими ходими унинг ўрнига ишдан бўшаш тўғрисидаги аризани ходимнинг ҳозирлигида ёзиши мумкинми?

– Амалдаги Меҳнат кодексида ушбу масалани ҳал этиш тартиби белгиланмаган. Унда ходим жисмоний ҳолати туфайли ариза ёза олмайдиган ҳолатларда ишдан бўшашга аризани имзолашнинг алоҳида тартиби кўрсатилмаган.

Амалиётда бундай аризалар иш берувчи томонидан расмийлаштирилади. Масалан, кадрлар бўлими ходими бошқа гувоҳлар ва ходимнинг ҳозирлигида унинг сўзи билан аризани ёзиши мумкин. Бироқ бу кейинчалик меҳнатга оид низоларни келтириб чиқариши мумкин бўлса-да, шундай йўл тутилади.

Шу боисдан иш берувчиларга қуйидаги тарзда ҳаракат қилишни тавсия қиламиз. Ходимга меҳнат шартномасини ўз хоҳишига кўра бекор қилиш тўғрисидаги аризани нотариус ҳузурида расмийлаштириш лозимлигини тушунтириш керак, шунда нотариус мазкур ҳолатни ариза матнида тасдиқлаши мумкин бўлади.

Ходим ўз хоҳишига кўра ишдан бўшамоқчи бўлса-ю, лекин айрим сабабларга кўра, масалан, қўли синганлиги туфайли аризани ўзи ёза олмаса ва/ёки имзолай олмаса, буни унинг ўрнига вояга етган лаёқатли бошқа фуқаро амалга ошириши мумкин. Бироқ мазкур ҳолатда ариза нотариус ҳузурида имзоланади.

Шунингдек аризага ходимнинг ўзи ариза ёза олмайдиган ва/ёки имзолай олмайдиган даражада жароҳатланганлигини тасдиқловчи тиббий ҳужжатни ҳам илова қилиш мақсадга мувофиқ бўлади.

 белгиланишига кўра меҳнат шартномаси бекор қилинган кун - охирги иш кунидир.  30 ноябрь куни эрталаб ходим ишга келгач, уни 30 ноябрдан ишдан бўшатишларини сўраб ариза ёзди ва шунга мувофиқ, ўша куни у ишламади. Ўз навбатида, кадрлар бўлимининг ходими МК 170-моддаси ва ходимнинг аризасига асосланган ҳолда “30 ноябрда меҳнат шартномаси бекор қилинсин” деган буйруқни тузади ва 30 ноябрь охирги иш куни эканини аниқ кўрсатади, демак, 1 декбрдан ходим ишга чиқмаслиги керак.

Агар ходим ишдан бўшаш ҳақида аризани “30 ноябрдан ишдан бўшатишни сўрайман” ифодаси билан ёзган бўлса, 30 январь унинг иш куни ҳисобланадими ёки ишдан бўшаш куни ҳисобланадими?

Агар сизнинг ходимга 14 кун олдин огоҳлантириш муддати тўғрисидаги умумий қоида татбиқ этиладиган бўлса, ишдан бўшаш тўғрисидаги аризада эса 2023 йил 30 ноябрь санаси кўрсатилган бўлса, у ҳолда у билан меҳнат шартномаси 2023 йил 14 декабрда бекор қилиниши керак. Огоҳлантириш муддатига дам олиш ва байрам кунлари ҳам киради, . Айнан 14 декабрь – ходимнинг охирги иш куни. 30 ноябрдан 14 декабргача (қўшиб ҳисоблаган ҳолда) бўлган даврда ходим ўзининг меҳнат вазифаларини бажариши шарт.

Агар ходим меҳнат шартномасини бекор қилиш тўғрисида огоҳлантириш муддати тугагунга қадар ўз ихтиёрига кўра ишга чиқмай қўйган ёки ўзининг меҳнат мажбуриятларини бузган тақдирда, иш берувчи унга нисбатан интизомий жазо қўллашга ҳақли,  .

Директор ходимлар аризаларида ишдан бўшаш сабабини кўрсатишларини талаб қилмоқда. Ходимлар аризада нима учун ишдан бўшашга қарор қилганликларини кўрсатишлари керакми?

Йўқ, керак эмас

Ходимнинг меҳнат шартномасини ўз ташаббусига кўра бекор қилиш ҳуқуқи уни бундай қарор қабул қилишга ундаган сабабларга боғлиқ эмас. Ходимнинг ишдан бўшаш истаги турли сабабларга кўра пайдо бўлиши мумкин: бошқа иш берувчида юқори ҳақ тўланадиган иш таклифи, яшаш жойининг ўзгариши ва  бошқа сабаблар. Бироқ бу сабаблар ходимнинг меҳнат шартномасини ўз ташаббусига кўра бекор қилиш ҳуқуқига таъсир кўрсатмайди.

Ўз хоҳишига кўра ишдан бўшаш ҳақидаги аризада ходим ишдан бўшаш сабабини кўрсатмасликка ҳақли. Аммо, меҳнат шартномасини ходимнинг ташаббусига кўра бекор қилиш тўғрисидаги ариза ходим ишини давом эттира олмаслиги билан шартланган ҳолларда,  , ходим сабабини кўрсатади, масалан, олий таълим муассасасига кундузги бўлимга ўқишга кириш.

– Йўқ, ходимнинг аризасини қабул қилмаслик мумкин эмас.

Меҳнат ҳуқуқлари муносабатларини тартибга солиш тамойилларидан бири – меҳнат эркинлигидир . Ушбу тамойил меҳнат шартномаси эркинлигида намоён бўлади ҳамда бошқа нарсалар қатори ходимнинг Меҳнат кодексида белгиланган тартибда ўз ташаббусига кўра меҳнат шартномасини бекор қилиш ҳуқуқини англатади. Иш берувчининг ходимнинг бу ҳуқуқини чеклаши меҳнат қонунчилигининг бузилиши ҳисобланади.

Кадрлар бўлими ходими у ёки бу сабабларга кўра йўқ бўлиши мумкин (таътил, касаллик таътили, малака ошириш ва ҳ.к.). Бироқ бу кадрлар иши ушбу даврда тўхтаб қолишини англатмайди. Иш берувчи барибир кадрлар  тартиб-таомилининг барчасини ўз вақтида расмийлаштириши шарт.

Кадрлар бўлими ходими ўрнига аризани ким қабул қилиши мумкин

Ходим ўз хоҳишига кўра меҳнат шартномасини бекор қилиш тўғрисидаги аризани нафақат кадрлар бўлимига, балки тўғридан-тўғри ташкилот бошлиғига, унинг ўринбосарига, қабулхона котибига, девонхонага ва бошқаларга топширишга ҳақлидир . Ариза топширилган шахслар уни компания раҳбарининг эътиборига етказишлари шарт.

Ишдан бўшаш тўғрисидаги огоҳлантириш муддати ходим аризани иш берувчининг вакилига топширгандан кейинги кундан бошланади. У раҳбарга кечроқ етиб борган тақдирда хам (бир неча кун, бир ҳафтадан кейин ва ҳ.к.) бу муҳим эмас. Шунинг учун аризани стол тортмасига солиб қўйиш орқали сиз ходимни ишдан бўшатишни кечиктира оламан деб ўйласангиз, хато қиласиз. Камига, агар у аризани имзо қўйдириб топширган ҳамда аризани қабул қилган шахс томонидан қабул қилинган санани кўрсатишни талаб қилган бўлса.

Меҳнат шартномасини бекор қилишни бошқа сабабларга кўра кечиктиришга йўл қўйилмайди.  Ходим томонидан бошланган ишни тугатмагани, қарзи йўқлиги варақасининг имзоланмагани, ходимнинг моддий қийматларни топширмагани ва бошқа сабаблар ишдан бўшатишни рад этиш ҳамда уни расмийлаштиришни кечиктириш учун асос ҳисобланмайди .

Буйруқни ким расмийлаштиради, меҳнат дафтарчасини ким тўлдиради ва беради, ишдан бўшатишни ЯММТда ким рўйхатдан ўтказади?

Кадрлар тартиб-таомилларини амалга ошириш учун кадрлар бўлими ходимини бошқа ходим алмаштириши мумкин. Алмаштиришнинг мумкин бўлган усуллари:

1. Асосий ходим йўқлигида учинчи шахс билан муддатли меҳнат шартномасини тузиш, шу жумладан ўриндошлик асосида. Аммо бу вариант одатда кадрлар бўлими ходими узоқ вақт давомида йўқлигида қўлланилади (узоқ муддатдан буён давом этаётган касаллик, ҳомиладорлик ва туғиш таътиллари ёки бола парвариши таътили ва ҳ.к.);

2. Ташкилотнинг амалдаги ходимларидан бирини кадрлар бўйича инспектор лавозимига вақтинча ўтказиш. Бундай ўтказишга ходим ва иш берувчининг келишувига кўра ҳам, иш берувчининг ташаббусига кўра ҳам йўл қўйилади. Ишлаб чиқариш зарурияти, хусусан вақтинча йўқ бўлган ходимнинг ўрнига ишлаб туриш муносабати билан ходимни бошқа ишга унинг розилигисиз, иш берувчининг ташаббусига кўра вақтинча ўтказишга йўл қўйилади . Ишлаб чиқариш заруриятининг бошқа ҳолатлари Меҳнат кодексининг 145-моддаси 2-қисмида санаб ўтилган.

Эътибор беринг

Ишлаб чиқариш зарурияти ёки бекор туриб қолиш муносабати билан ходимни бошқа ишга ўтказиш даврлари бир календарь йил давомида жами олтмиш календарь кундан ошиши мумкин эмас .

3. Меҳнат шартномасида белгиланган ишдан озод этилмасдан вақтинча йўқ бўлган ходимнинг вазифаларини бажариш . Бу асосий ходимнинг қисқа муддатли йўқлиги тахмин қилинганда, юқорида айтилганларнинг барчасидан энг мос вариантдир.

Вақтинча йўқ бўлган ходимнинг ўрнига ишлаётган ходим:

• ходимларнинг қоғоз меҳнат дафтарчаларини юритишини;
• my.mehnat.uz сайтидаги ЯММТ тизимида иш берувчининг номидан ҳаракатларни амалга оширишини ҳисобга олинг.

Шунинг учун тегишли буйруқ билан ходимга меҳнат  дафтарчаларини юритиш, сақлаш ва бериш, шунингдек ЯММТда ишлаш бўйича ваколат бериш зарур  .

Бундан ташқари, агар бирон бир кадрлар тартиб-таомилини расмийлаштириш зарурати туғилса, буни ташкилот раҳбарининг ўзи ёки тегишли ваколатга эга бўлган бошқа шахс амалга ошириши мумкин.

Кадрлар ходимини алмаштиришнинг йўқлиги қандай оқибатларга олиб келади

Бошида айтилганидек, кадрлар ходимининг вақтинча йўқлиги – маълум кадрлар тартиб-таомилларини бажаришни кечиктириш учун сабаб бўлмайди. Агар ходим ўз ташаббусига кўра меҳнат шартномасини бекор қилиш тўғрисида ариза берган бўлса, огоҳлантириш муддати тугагандан сўнг иш берувчи уни ишдан бўшатишга мажбурдир. Меҳнат шартномаси бекор қилинган куни ходимга меҳнат дафтарчаси ёхуд электрон меҳнат дафтарчасидан кўчирма, меҳнат шартномасини бекор қилиш тўғрисидаги буйруқнинг кўчирма нусхаси берилиши, шунингдек у билан ҳисоб-китоб қилиниши керак  .

Иш берувчи Меҳнат кодексининг ушбу талабларини бажармаганлиги учун МЖТКнинг 49-моддасига кўра маъмурий жавобгарликка тортилиши мумкин.

Иш берувчининг айби билан меҳнат дафтарчасини бериш кечиктирилилганда мажбурий прогулнинг бутун даври учун ходимга ўртача ойлик иш ҳақи тўланади .

Бундан ташқари иш берувчи Меҳнат кодексининг 333-моддасига мувофиқ меҳнат шартномаси бекор қилингандаги  тўловларни кечиктирганлик учун моддий жавобгар бўлади. Иш берувчи ходимга тўлов муддатидан кейинги кундан эътиборан то ҳақиқатда ҳисоб-китоб қилинган кунни ўз ичига олган муддатгача ҳар бир кечиктирилган кун учун Ўзбекистон Республикаси Марказий банки қайта молиялаш ставкасининг ўн фоизи миқдорида пулли компенсация тўлаши шарт.

Ходим барча моддий қимматликларни топширмади, аммо унда ўз ташаббусига кўра ишдан бўшатиш тўғрисида огоҳлантириш муддатининг охирги куни. Ходим барча моддий қимматликларни топширмагунга қадар иш берувчининг ушбу муддатни узайтириши мумкинми?

Йўқ, мумкин эмас. Иш берувчи огоҳлантириш муддати тугаганидан кейин меҳнат шартномасини бекор қилишни қандай сабабга кўра кечкитиришидан қатъи назар, бундай кечиктириш – бу меҳнат қонунчилигини бузишдир. Иш берувчи кечиктириш даври учун ходимга мажбурий прогул вақти учун ҳақ тўлаши шарт, ходим эса ўзига етказилган маънавий зарар учун компенсация талаб қилишга ҳақли.

Агар ходим иш берувчининг моддий қимматликларни топшириш тўғрисидаги буйруғини бажаришдан бош тортаётган бўлса – бу меҳнат мажбуриятларини бузиш ҳисобланади ва ходимни интизомий жазога тортиш учун асос бўлиб хизмат қилиши мумкин. Масалан, ўзи билан тўлиқ моддий жавобгарлик тўғрисида шартнома тузилган омбор мудири ўз хоҳишига кўра меҳнат шартномасини бекор қилиш тўғрисида огоҳлантириш муддати давомида ўзида ҳисобда турган моддий қимматликларни топширишдан бош тортиб келди. Агар у билан меҳнат шартномаси бекор қилингандан кейин омборда у ишлаган даврда юзага келган камомад аниқланса, иш берувчи ундан етказилган зарар суммасини суд тартибида ундириб олишга ҳақли.