Тавсияда:

– жамоа шартномаси нима учун керак;

– жамоа шартномасини тузиш юзасидан музокаралар;

– жамоа шартномасининг лойиҳасини ишлаб чиқиш ва тасдиқлаш;

– жамоа шартномасини тузиш муддати;

– ташкилот қайта тузилганда, мулкдори алмашганда ва тугатилаётганда шахслар доираси бўйича жамоа шартномасининг амал қилиши.

Жамоа шартномаси ташкилотда ёки якка тартибдаги тадбиркорда якка тартибдаги меҳнатга оид муносабатларни ва улар билан бевосита боғлиқ бўлган ижтимоий муносабатларни тартибга солувчи ҳамда ходимлар томонидан ўз вакиллари орқали ва иш берувчи томонидан тузиладиган меҳнат тўғрисидаги ҳуқуқий ҳужжатдир МК 65-м.

Жамоа шартномаси қуйидагича тузилиши мумкин:

• умуман ташкилотда;
• унинг алоҳида бўлинмаларида (филиаллар, ваколатхоналар ва ҳ.к.), иш берувчи томонидан ушбу мақсадлар учун алоҳида бўлинма раҳбарига ёки бошқа шахсга зарур ваколатлар берилганда.

Меҳнат кодексида жамоа шартномасини мажбурий тартибда тузиш тўғрисидаги талаб келтирилмаган. Бундай шартнома тузилмаганлиги учун ташкилот жавобгар бўлмайди. Шу билан бирга ҳам иш берувчи, ҳам меҳнат жамоаси (бошланғич даражадаги ижтимоий шериклик тарафлари) бир-бирининг олдида жамоа шартномасини тузиш юзасидан музокаралар юритиш ташаббуси билан чиқиш ҳуқуқига эга. Шартномани тузиш бўйича таклифларни рад этиб бўлмайди.

Жамоа шартномаси нима учун керак  

Жамоа шартномаси қуйидагиларни белгилаш учун тузилади:

• ташкилотнинг иқтисодий имкониятлари ҳисобга олинган ҳолда ходимларга қонунчиликда белгиланган нормалар ҳамда қоидаларга нисбатан имтиёзлироқ меҳнат шартлари ва ижтимоий-иқтисодий шартларни белгилаш. Масалан, қўшимча таътиллар, нафақаларга устамалар, транспорт ва хизмат сафари харажатларини компенсациялаш, ходимларни ишлаб чиқаришда ҳамда уларнинг фарзандларини умумий ўрта таълим ташкилотларида ва мактабгача таълим ташкилотларида бепул ёки қисман ҳақ тўланадиган тарзда овқатлантириш, уяли алоқа, Интернет тармоғи учун ҳақ тўлаш, олий таълим ташкилотларида ўқитиш учун тўловларни амалга ошириш ва ссудалар бериш, бошқалар. Бундай ижтимоий кафолатлар меҳнат унумдорлигини ошириши, ходимларни ўз меҳнат мажбуриятларини самарали бажаришга рағбатлантириши мумкин;
• қонунчилик ташкилотларга ички ҳужжатларда тартибга солиш учун қолдирадиган нормаларни аниқлаштириб олиш. Масалан:

– ишлаб чиқариш зарурияти ёки бекор туриб қолиш муносабати билан ходимни бошқа ишга ўтказишнинг охирги муддатлари, меҳнатга ҳақ тўлашнинг аниқ миқдорлари, шунингдек ишлаб чиқариш заруриятининг алоҳида ҳоллари МК 145-м. 6-қ.;
– иш вақтини жамлаб ҳисобга олишни белгилаш ва қўллаш тартиби МК 199-м. 3-қ.;
– дам олиш кунларида ва ишланмайдиган байрам кунларида бажарилиши учун ходимларни жалб қилиш мумкин бўлган ишлар рўйхати МК 209-м. 3-қ.;
– ходимнинг соғлиғига зиён етказилганлиги муносабати билан иш берувчи томонидан бир йўла тўланадиган нафақа миқдори МК 323-м.;
– тўлиқ моддий жавобгарлик тўғрисида ўзи билан шартнома тузиладиган ходимларнинг тоифалари рўйхати МК 343-м. 9-қ.;
– болани овқатлантириш учун танаффусларнинг аниқ давомийлиги ва уларни бериш тартиби МК 407-м. 4-қ.;
– ноқулай меҳнат шароитларидаги иш учун қўшимча таътил олиш ҳуқуқини берадиган ишлар, касблар ва лавозимлар рўйхати МК 481-м.;
– меҳнатни муҳофаза қилишга оид тадбирлар учун ажратиладиган маблағлар ва материаллардан фойдаланиш тартиби МК 353-м. ва ҳ.к.

Жамоа шартномасига иш берувчининг ва ходимларнинг қуйидаги масалалар бўйича ўзаро мажбуриятлари киритилиши мумкин МК 67-м.:

• меҳнатга ҳақ тўлаш шакли, тизими ва миқдори, пул мукофотлари, нафақалар, компенсациялар, қўшимча тўловлар;
• нархларнинг ўзгаришидан, инфляция даражасидан, жамоа шартномасида белгиланган кўрсаткичларнинг бажарилишидан келиб чиққан ҳолда меҳнатга ҳақ тўлашни тартибга солиш механизми;
• ходимларнинг бандлиги, уларни қайта тайёрлаш, уларнинг малакасини ошириш, уларни ишдан бўшатиш шартлари;
• иш вақти ва дам олиш вақтининг, таътилларнинг давомийлиги;
• ходимларнинг, шу жумладан аёлларнинг, ногиронлиги бўлган шахсларнинг ва вояга етмаган шахсларнинг меҳнат шароитлари ҳамда меҳнат муҳофазасини яхшилаш, экологик хавфсизликни таъминлаш;
• ташкилотни, идорага қарашли уй-жойни хусусийлаштириш чоғида ходимларнинг манфаатларини ҳисобга олиш;
• ишни таълим билан қўшиб олиб бораётган ходимлар учун имтиёзлар;
• ихтиёрий тиббий ва ижтимоий суғурта;
• иш берувчи томонидан ходимларнинг шахсий жамғариб бориладиган пенсия ҳисобварақларига қўшимча бадаллар киритиш миқдорлари ва муддатлари;
• жамоа шартномасининг бажарилиши устидан назорат қилиш, тарафларнинг жавобгарлиги, касаба уюшмаси қўмитаси фаолият кўрсатиши учун тегишли шароитлар билан таъминлаш.

Жамоа шартномасини тузиш бўйича музокараларни қандай бошлаш керак 

Ижтимоий шерикликнинг ҳар қандай тарафи – иш берувчи ёки меҳнат жамоаси жамоа шартномасини тузиш ва жамоавий музокаралар ташаббускори бўлиши мумкин.

Ташаббускор бошқа тарафга жамоа шартномасини тузиш борасида музокараларни бошлаш тўғрисида ёзма хабарнома юбориши лозим. Бошқа тараф эса уни олганидан кейин 7 кунлик муддатда музокараларга киришиши шарт МК 61-м.

Жамоавий музокараларни юритиш ва жамоа шартномасининг лойиҳасини тайёрлаш учун ижтимоий-меҳнат масалалари бўйича икки томонлама комиссия (кейинги ўринларда – Комиссия) тузилади. Комиссия ходимлар ва иш берувчининг тенг сонли вакилларидан таркиб топиши керак МК 49-м. У доимий фаолият кўрсатувчи орган ҳисобланади, унинг ваколатлари муддати тегишли жамоа келишувини ёки жамоа шартномасини тайёрлаш ва унинг амал қилиш муддатига белгиланади. Комиссиянинг қарорлари, агар ижтимоий шерикликнинг ҳар бир тарафидан белгиланган вакилларнинг кўпчилиги уларни ёқлаб овоз берган бўлса, қабул қилинган ҳисобланади.

Тарафларнинг ҳар биридан бўлган вакилларнинг сон жиҳатидан таркиби иш берувчининг касаба уюшмаси қўмитаси ёки ходимларнинг бошқа вакиллик органлари билан келишувга кўра белгиланади. Иш берувчи вакилларининг шахсий таркиби иш берувчининг буйруғи билан, ходимларнинг вакиллик органининг шахсий таркиби эса касаба уюшмаси қўмитасининг қарори билан тасдиқланади. Комиссиянинг якуний таркиби, музокаралар ўтказиш муддатлари, жойлари қўшма қарор билан тасдиқланади.

Комиссиянинг мажлисида баённома юритилади, унда тарафлар вакиллари томонидан билдирилган барча таклифлар ва қабул қилинган қарорлар қайд этилади.

Иш берувчи ходимларнинг вакиллик органининг сўровномасига кўра жамоавий музокаралар олиб бориш учун зарур бўлган ўзидаги мавжуд ахборотни тақдим этиши шарт МК 60-м. 4-қ. Мазкур нормага риоя этилмаганлиги иш берувчининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 49-моддаси бўйича жавобгарликка тортилишига сабаб бўлиши мумкин.

Комиссиянинг ваколатлари МК 55-м.: 

• зарур бўлган тақдирда жамоа келишувлари ва жамоа шартномасини ишлаб чиқиш, қабул қилиш ва ижро этиш ҳамда уларга ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш билан боғлиқ масалалар бўйича давлат органлари билан маслаҳатлашувлар ўтказиш;
• жамоа келишувларининг ва жамоа шартномасининг лойиҳаларини ишлаб чиқиш;
• иш берувчилардан, уларнинг бирлашмаларидан, касаба уюшмаларидан ёки ходимларнинг бошқа бирлашмаларидан жамоа келишувлари ва жамоа шартномаси бажарилишининг бориши тўғрисидаги ахборотни сўраб олиш;
• иш берувчилардан, уларнинг вакилларидан, ходимларнинг вакилларидан, давлат органларидан Комиссия фаолиятини амалга ошириш, музокаралар олиб бориш, тегишли жамоа келишувининг ёки жамоа шартномасининг лойиҳаларини тайёрлаш ҳамда уларнинг бажарилиши устидан назоратни ташкил этиш учун зарур бўлган ахборот ва материалларни олиш;
• келиб тушган таклифларни кейинчалик жамоа келишувлари ва жамоа шартномаси лойиҳаларига киритиш учун таҳлил қилиш ва умумлаштириш;
• Комиссия ишида иштирок этиш учун манфаатдор давлат ҳокимияти органлари вакилларини, шунингдек олимларни, экспертларни, мутахассисларни таклиф этиш;
• жамоа келишувлари, жамоа шартномаси талабларининг бажарилиши устидан назоратни амалга ошириш;
• жамоа келишувларига ва (ёки) жамоа шартномасига ўзгартиш ва қўшимчалар киритишга доир таклифлар ишлаб чиқиш ҳамда киритиш;
• зарур бўлган тақдирда жамоа келишувларининг, жамоа шартномасининг лойиҳаларини тайёрлаш ва улар бажарилишининг бориши устидан назоратни амалга ошириш учун вақтинчалик ишчи гуруҳларни ташкил этиш;
• Комиссия аъзоларини меҳнат тўғрисидаги қонунчиликнинг ижро этилиши ҳолатини ўрганиш учун ташкилотларга юбориш;
• қонун ҳужжатлари ва меҳнат ҳақидаги бошқа ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳаларини муҳокама қилишда иштирок этиш, уларни такомиллаштириш бўйича таклифлар киритиш;
• Комиссия мажлисида жамоа келишувларининг ва жамоа шартномасининг бажарилишини таъминламаётган ташкилотлар раҳбарларини эшитиш;
• халқаро меҳнат стандартларини қўллашга кўмаклашиш учун маслаҳатлашувлар ўтказишда иштирок этиш;
• жамоа келишувларини ва жамоа шартномасини тузиш ҳамда амалга ошириш жараёнидаги келишмовчиликларни ҳал қилишга кўмаклашиш;
• қонунчиликка мувофиқ бошқа ваколатларни амалга ошириш.

Жамоа шартномасининг лойиҳаси қандай тартибда ишлаб чиқилиши ва тасдиқланиши керак  

1. Комиссия жамоа шартномаси лойиҳасини ишлаб чиқади. Намуна сифатида ҳар йили Касаба уюшмалари қўмиталари федерацияси томонидан ишлаб чиқиладиган жамоа шартномаси макетидан фойдаланиш мумкин.

2. Комиссия жамоа шартномасини ташкилотнинг барча бўлинмаларига (бошқармаларига, бўлимларига ва бошқаларга) муҳокама учун юборади.

Эътибор беринг

Жамоа шартномасининг лойиҳаси жамоатчилик экспертизасини ўтказиш учун тегишли касаба уюшмаларига, уларнинг бирлашмаларига, бўлинмаларига тақдим этилиши мумкин МК 69-м. 2-қ.

3. Келиб тушган таклифлар ва мулоҳазалар ҳисобга олинган ҳолда Комиссия томонидан жамоа шартномаси лойиҳаси маромига етказилади МК 69-м. 1-қ.

4. Жамоа шартномасининг маромига етказилган лойиҳаси меҳнат жамоасининг умумий йиғилишига (конференциясига) кўриб чиқиш учун киритилади МК 69-м. 3-қ.

Меҳнат жамоасининг умумий йиғилиши, агар унда иш берувчида меҳнат шартномаси асосида меҳнат фаолиятини амалга ошираётган ходимларнинг ярмидан кўпроғи иштирок этаётган бўлса, ваколатли ҳисобланади МК 36-м. 3-қ. Меҳнат жамоасининг конференцияси, агар унда ташкилот бўлинмалари делегатларининг камида 2/3 қисми ҳозир бўлса, ваколатли ҳисобланади МК 36-м. 4-қ.

Жамоа шартномаси лойиҳасини овозга қўйинг. Ушбу шартнома, меҳнат жамоасининг умумий йиғилишида (конференциясида) иштирок этаётганларнинг 50 %идан кўпроғи уни ёқлаб овоз берган бўлса, маъқулланган ҳисобланади МК 70-м. 1-қ.

Жамоа шартномаси лойиҳаси меҳнат жамоаси томонидан қабул қилинганда

Умумий йиғилиш (конференция) баённомасини расмийлаштиринг.

Умумий йиғилиш (конференция) ўтказилганидан кейин тарафларнинг вакилларига 3 кун ичида жамоа шартномасини имзолатинг. Иш берувчининг номидан шартномани ташкилот раҳбари ёки бошқа ваколатли шахс; ходимлар номидан ходимларнинг вакиллик органи раиси имзолайди. Шунингдек шартномани имзолаш чоғида ҳозир бўлган иш берувчининг вакиллари ва ходимлари ўз имзоларини қўйишлари керак (Ўзбекистон Касаба уюшмалари қўмиталари федерацияси томонидан ишлаб чиқилган жамоа шартномаси макетининг титул варағига қаранг).

Меҳнат шартномасининг айрим бандлари бўйича келишувга эришилмаганда

Музокаралар жараёнида жамоа шартномаси лойиҳасининг айрим бандлари бўйича келишилган қарор қабул қилинмаган бўлса ҳам, келишмовчиликлар баённомаси тузилади МК 63-м. 2-қ. Унда тарафларнинг келишилмаган бандлари бўйича ихтилофларни бартараф этиш учун зарур бўлган чоралар ва жамоавий музокараларни қайта тиклаш муддатлари тўғрисидаги келишиб олинган таклифлари кўрсатилади.

Жамоа шартномаси лойиҳаси меҳнат жамоаси томонидан қабул қилинмаганда

Агар жамоа шартномасининг лойиҳаси маъқулланмаса, ижтимоий-меҳнат масалалари бўйича комиссия уни умумий йиғилишнинг (конференциянинг) таклифлари ва мулоҳазаларига мувофиқ тегишли ўзгаришларни амалга оширгандан сўнг 15 кун ичида умумий йиғилишда (конференцияда) кўриб чиқиш учун такроран тақдим этади МК 70-м. 1-қ.

5. Комиссия ходимларнинг жамоа шартномаси билан таништирилишини таъминлайди. Жамоа шартномаси кучга кирганидан кейин 10 кундан кечиктирмай ходимлар жамоа шартномаси билан имзо чектириб таништирилиши шарт. Шунингдек ишга қабул қилинаётган ходимлар амалдаги жамоа шартномаси билан имзо чектириб таништирилиши шарт МК 78-м.

Жамоа шартномаси қандай муддатга тузилиши керак 

Шартноманинг амал қилиш муддати тарафларнинг келишувига биноан белгиланади, бироқ у 3 йилдан ошмаслиги керак МК 71-м.

Белгиланган муддат тугагач, жамоа шартномаси тарафлар янги шартнома тузгунига ёки амалдаги жамоа шартномасини ўзгартиргунига, тўлдиргунига қадар амал қилади МК 71-м.

Тарафлар жамоа шартномасининг амал қилиш муддати тугагунига қадар уни узайтиришлари мумкин.

Жамоа шартномасига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш ушбу шартномани тузиш учун белгиланган тартиб-тамойил асосида амалга оширилади.

Шартнома тарафларининг вакиллари ҳар йили ёки жамоа шартномасида назарда тутилган муддатларда меҳнат жамоасининг умумий йиғилишида (конференциясида) жамоа шартномасининг бажарилиши ҳақида ҳисобот беради МК 79-м. 2-қ.

Жамоа шартномасининг бажарилиши устидан назорат қуйидагилар томонидан амалга оширилади:

• шартнома тарафларининг вакиллари;
• комиссия;
• меҳнат жамоаси;
• Бандлик ва меҳнат муносабатлари вазирлигининг тегишли органлари;
• бошқа ваколатли органлар МК 79-м. 1-қ.

Ташкилот қайта ташкил этилганда, мулкдор алмашганда ва тугатилаётганда шахслар доираси бўйича жамоа шартномасининг амал қилиши  

Жамоа шартномасининг амал қилиши иш берувчига ва ташкилотнинг барча ходимларига, якка тартибдаги тадбиркорга нисбатан татбиқ этилади. Ташкилотнинг алоҳида бўлинмасида тузилган жамоа шартномасининг амал қилиши эса тегишли бўлинманинг барча ходимларига нисбатан татбиқ этилади МК 72-м. 1-қ.

Жамоа шартномасининг амал қилиши жамоа шартномаси кучга кирганидан кейин ишга қабул қилинган ходимларга нисбатан ҳам татбиқ этилади.

Ташкилот қайта ташкил этилаётганда шу қайта ташкил қилиш даврида жамоа шартномаси ўзининг амал қилишини сақлаб қолади. Ташкилотни қайта ташкил этиш якунланган пайтдан эътиборан 1 ой ичида жамоавий музокараларнинг исталган тарафи амалдаги жамоа шартномасини қайта кўриб чиқиш ёки ўз кучида сақлаб қолиш тўғрисида таклиф киритиши мумкин МК 73-м.

Ташкилотнинг мулкдори ўзгарганда жамоа шартномасининг амал қилиши 6 ой мобайнида сақлаб қолинади. Бу даврда тарафлар янги жамоа шартномасини тузиш ёхуд амалдагисини сақлаб қолиш, унга ўзгартиш ва (ёки) қўшимчалар киритиш ҳақида музокаралар бошлашлари мумкин. Жамоа шартномасини қайта кўриб чиқиш чоғида аввалги жамоа шартномасида ходимлар учун назарда тутилган имтиёзларни сақлаб қолиш мумкинлиги ҳақидаги ва бошқа шартларни бажариш тўғрисидаги масала кўриб чиқилади МК 74-м.

Ташкилот (унинг алоҳида бўлинмаси) тугатилаётганда жамоа шартномасининг амал қилиши тугатишнинг бутун муддати ичида сақлаб қолинади МК 75-м.