Ходим пенсия тайинлаш учун ҳужжатларни тайёрламоқда. Институтга киришдан олдин у 3 йил коллежда ўқиган. У пенсия ёшига етгунга қадар 19 йиллик меҳнат стажига эга бўлган.

Коллеж ва ОТМда ўқиган йиллари пенсия учун стажга қўшиладими? Ва бу даврнинг неча йили ҳисобга олиниши мумкин?

Бутун ўқиш давридан фақат 4 йил ОТМда кундузги ўқиш ҳисобга олинади.

Коллежда ўқиш (3 йил) пенсия тайинлаш учун стажга киритилмайди.

Ёшга доир пенсия тайинлаш ҳуқуқини берувчи иш стажига кундузги ўқиш қўшиб ҳисобланади:

• ОТМ (шу жумладан чет элдаги);
• аспирантура, докторантура ва шунга ўхшаш илмий дастурлар.

ОТМда кундузги таълим шаклида ўқиш даври (4 йил) ушбу ҳолатда стажга қўшиб ҳисобланиши мумкин, чунки:

• ОТМда ўқиш кундузги бўлган;
• ходимнинг камида 7 йиллик меҳнат стажи мавжуд бўлиб, бу қонун талабига тўғри келади.

Коллежда ўқиш даври (3 йил) стажга қўшилмайди, чунки коллеж, техникум ёки лицейда ўқиш қонунда стажга қўшиладиган даврларга киритилмаган.

Ташкилотга ишга жойлашган ходим илгари Қозоғистон Республикасида ишлаганини маълум қилди. Шу муносабат билан уни қуйидаги савол қизиқтиради: бу давр Ўзбекистонда пенсияга чиқишда умумий меҳнат стажига қўшиладими, йўқми? Шу билан бирга у Қозоғистонда берилган меҳнат дафтарчаси ва аввалги иш жойидан маълумотнома тақдим этди.

Хорижда орттирилган меҳнат стажи, агар давлатлар ўртасида тегишли халқаро шартнома тузилган бўлса, Ўзбекистон Республикасида пенсияга чиқишда ҳисобга олиниши мумкин. Бундан ташқари, чет элда ишланган даврлар, қуйидагилар тўланган тақдирда, меҳнат стажига қўшилади:

• 2019 йил 1 январга қадар бўлган давр учун – Пенсия жамғармасига суғурта бадаллари;
• 2019 йил 1 январдан – ягона ижтимоий тўлов;
• 2020 йил 1 январдан – ижтимоий солиқ.

Ўзбекистон ва Қозоғистон ўртасида 13.03.1992 йилдаги “Пенсия таъминоти соҳасида МДҲ қатнашчилари бўлган давлатларнинг фуқаролари ҳуқуқлари кафолатлари тўғрисида»ги Битим, шунингдек 04.04.2021 йилдаги «Меҳнат фаолияти ва меҳнат мигрантлари ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида»ги Битим амал қилади. 13.03.1992 йилдаги  Битимга кўра,13.03.1992 йилгача бир давлат ҳудудида орттирилган меҳнат стажи бошқа давлатда пенсия тайинлашда ҳисобга олинади (Битимнинг 6-моддасининг 2-банди).

Муҳим

Ўзбекистон фуқароларининг чет элда ёлланиб (контракт бўйича) ишлаши Вазирлар Маҳкамаси томонидан ваколат берилган органлар томонидан меҳнат дафтарчаларига киритиладиган ёзувлар бўйича белгиланади.

Чет элда бўлиш даври қуйидагилар асосида тасдиқланади:

• меҳнат дафтарчасидаги ёзувлар ёки иш берувчи томонидан тақдим этилган меҳнат шартномасига оид маълумотномалар;
• Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлигининг «Labor-migration» дастурий мажмуасидаги маълумотлар;
• паспортдаги Ўзбекистон Республикаси Давлат чегарасини кесиб ўтганлик тўғрисидаги ёзувлар (муҳрлар, штамплар ёки белгилар);
• Ўзбекистон Республикаси дипломатик ваколатхоналари ва консуллик муассасаларининг бошқа давлатда бўлиш даври ва консуллик ҳисобига қўйилганлик тўғрисидаги маълумотлар кўрсатилган тегишли ҳужжатлари.

Хорижда меҳнат шартномаси асосидаги иш стажи ҳисобга олиниши учун, Ўзбекистон Республикасида тўловларни тўлаш шартларига риоя этиш зарур:

Ходим ижтимоий солиқни тўлашни қуйидаги тартибда амалга ошириш ҳуқуқига эга:

• ҳар ойда ёки ҳар чоракда;
• бир йўла – Ўзбекистонга келган кунидан бошлаб уч йил мобайнида.

Бизда 0,5 ставкада ишлайдиган ходимлар бор (оилавий шароитига кўра). Улардан бири бу иш стажини «қисқартиради» деб хавотирда. Бу қанчалик тўғри?

Умумий стажни ҳисобга олиш учун асосийси ставка ҳажми эмас, балки расмий бандлик факти ва суғурта бадалларини тўлашдир. Ходим 0,25 ёки 0,5 ставка ишлаган тақдирда ҳам иш кунлари стажга тўлиқ қўшилади.

Ходима яқин орада пенсияни расмийлаштиришни режалаштирмоқда. У 2015 йилда тугатилган ташкилотда ишлаган. Агар унинг меҳнат дафтарчаси бор бўлса, лекин унга иш ҳақи тўғрисида маълумотнома берадиган ҳеч ким бўлмаса, у ўз меҳнат стажини қандай қилиб тасдиқлаши мумкин? Иш стажи ҳисобга олиниши ва пенсия тайинлашда муаммолар юзага келмаслиги учун қандай ҳужжатларни тўплаш ва қаерга мурожаат қилиш керак?

Меҳнат дафтарчаси иш стажини тасдиқловчи асосий ҳужжат ҳисобланади.

Муҳим

Иш берувчилар, мулкчилик шаклларидан ва идоравий бўйсунишидан қатъи назар, ўз ходимларининг меҳнат фаолияти ҳақидаги маълумотларни, шу жумладан аввалги стажини ҳам, киритишлари шарт.

Агар ташкилот тугатилган бўлса, лекин ходимнинг қоғоз шаклидаги меҳнат дафтарчасида иш тўғрисида ёзув мавжуд бўлса, ушбу маълумотларни ЯММТга киритиш мажбурияти охирги иш берувчининг зиммасига юклатилади.

Маълумотлар ЯММТга киритилганда иш даврлари ҳақидаги маълумотлар автоматик тарзда акс эттирилади. Ҳамда пенсияни расмийлаштириш учун иш ҳақи тўғрисидаги маълумотномалар ва бошқа ҳужжатлар энди талаб этилмайди. Шахснинг пенсияга бўлган ҳуқуқи ахборот тизимларидан олинган маълумотларга асосан аниқланади.

Бундан ташқари, тегишли тартиб-таомилдан ўтган тугатилган корхоналар кадрлар ва бухгалтерия ҳужжатларини давлат архивларига топширган бўлишлари керак. Шу сабабли, иш стажини тасдиқлаш мақсадида, иш ва иш ҳақи тўғрисидаги маълумотномани олиш учун архив органларига мурожаат қилиш мумкин.

Айрим ҳолларда солиқ органлари ёрдам беради, улар кўрсатилган даврда ходим учун солиқлар тўланганлиги бўйича маълумотларни тасдиқлаши мумкин – бу ҳам стажнинг исботи ҳисобланади.

Ҳужжатлар мавжуд бўлмаган тақдирда ходим судга мурожаат қилишга ҳақли.

Математика ўқитувчиси заиф эшитувчи болалар учун ихтисослаштирилган мактабда ишлади. Ҳозир у пенсияга чиқмоқчи ва муддатидан олдин (имтиёзли) пенсия олиш ҳуқуқига эга эканлигини тасдиқлашни сўрамоқда. Бу давр махсус стажга кирадими?

Педагогик ишларнинг 8та йўналиши, ўқув синфларининг алоҳида тоифалари ва уларнинг тўлдирилиш минимуми белгиланган.

Ўқув йили имтиёзли пенсия таъминоти ҳуқуқини берадиган махсус иш стажига киритилиши учун, эшитмайдиган болалар учун махсус мактаб ўқитувчисининг синфида маълум ўқувчилар сони бўлиши керак:

• бошланғич синфларда – камида 8та;
• юқори синфларда – камида 10та.

Шунингдек иш вақти давомийлиги меъёрлари – педагогик юклама ҳам муҳим аҳамиятга эга. Қисқартирилган иш куни белгиланадиган алоҳида меҳнат хусусиятига эга ходимлар рўйхатига мувофиқ иш вақтининг давомийлиги қуйидагича белгиланган:

1) мактабларнинг, барча турдаги ва номдаги мактаб-интернатларнинг 1–4 синф ўқитувчилари, логопед-ўқитувчилари, дефектолог-ўқитувчилари, академик лицейларнинг логопедия кабинетлари мудирлари учун – ҳафтасига 18 соат;

2) мактаблар ва барча турдаги ва номдаги мактаб-интернатларнинг 5–11 синф ўқитувчилари учун – ҳафтасига 20 соат;

3) профессионал таълим муассасаларининг барча мутахассисликлар ўқитувчилари учун – йилига 800 соат.

Масалан, ўрта мактаб ўқитувчиси (5–11 синфлар) ногирон болалар учун ихтисослаштирилган таълим муассасасида 25 йил ишлаган:

• 15 йил иш вақти давомийлиги ҳафтасига 20 соат ва ундан ортиқ бўлган;
• 10 йил – ҳафтасига 20 соатдан кам.

Мазкур педагогнинг имтиёзли шартларда пенсия олиш ҳуқуқини берувчи махсус иш стажи талаб этиладиган 25 йилдан 15 йилни (ҳафтасига 20 ва ундан ортиқ соатдан ишлаш даври) ташкил этди. Иш вақтининг давомийлигига қўйиладиган талабга риоя қилинмаган, имтиёзли пенсия таъминоти ҳуқуқи вужудга келмайди.

Ходим бизга ишга жойлашмоқда, аммо ЯММТда унинг 2000 йилдан 2005 йилгача бўлган даврда зарарли ишлаб чиқаришда ишлаганлиги тўғрисида маълумот йўқ. Унинг меҳнат стажини қандай тасдиқлаш мумкин, чунки ходим муддатидан олдин пенсияга чиқиш ниятида?

Мулкчилик шаклидан қатъи назар, барча иш берувчилар ўзларида ишлаётган ходимларининг аввалги иш жойи тўғрисидаги маълумотларни ЯММТга киритишлари шарт.

Агар ЯММТда меҳнат фаолияти тўғрисидаги маълумотлар кўрсатилмаган бўлса, лекин қоғоз шаклдаги меҳнат дафтарчаси билан тасдиқланган бўлса, ходим ушбу маълумотларга ЯММТда тузатиш киритиш учун мустақил равишда ариза бериши мумкин. Ҳаракатларнинг батафсил алгоритми – тавсияномада.

Ташкилот тугатилган тақдирда, тасдиқловчи ҳужжатларни олиш учун давлат архивига сўровнома юбориш лозим. Архивда ҳужжатлар мавжуд бўлмаган тақдирда, судга ариза билан мурожаат қилиш керак.

Муҳим

1, 2, 3 Рўйхатларда кўрсатилган ходимлар ёшга доир пенсияни имтиёзли асосларда расмийлаштиришлари мумкин. Асосий шарт – ҳақиқатдаги меҳнат шароитларининг рўйхатларда қайд этилганларига мувофиқлиги. Бундай мувофиқлик иш ўринларини аттестациядан ўтказиш натижалари билан тасдиқланган бўлиши керак.

Ходима болани 3 ёшга тўлгунига қадар парваришлаш таътилидан чиқади. Бунга қадар у ҳомиладорлик ва туғиш таътилида бўлган. Ҳозир у  ўтган давр учун унга неча кун таътил берилиши кераклигини сўраяпти. Болани парваришлаш таътилини стаждан чиқариб ташлаш керакми? Ҳар йилги меҳнат таътилини бериш учун стажни қандай тўғри ҳисоблаш керак?

Ходимда йиллик таътил олиш ҳуқуқи юзага келадиган иш даври ходим ишга қабул қилинган кундан эътиборан ҳисобланади.

Ҳар йилги таътилни олиш ҳуқуқини берадиган ушбу стажга фақат ходим:

• меҳнат мажбуриятларини ҳақиқатда бажарган;
• вақтинча ишламаган, аммо унинг иш ўрни сақланган (шу жумладан ҳомиладорлик ва туғиш таътилида) ва бошқа даврлар киритилади.

Болани 3 ёшга тўлгунига қадар парваришлаш таътили эса ҳар йилги таътил олиш ҳуқуқини берадиган стажга кирмайди. Демак, мазкур ҳолда ҳар йилги меҳнат таътили берилиши лозим бўлган иш йили болани парваришлаш таътилидан ҳақиқатда фойдаланилган вақтга «узайтирилади». Агар жорий иш йилида ходимда фойдаланилмаган ҳар йилги таътил кунлари бўлса, болани парваришлаш таътили тугагач, иш берувчи ходимнинг хоҳишига кўра фойдаланилмаган таътил кунларини бериши шарт.

Таътил стажини ҳисоблашда нафақат таътилнинг давомийлиги, балки бу даврнинг хусусияти ҳам муҳимдир: у ҳақ тўланадиган вақтга кирганми, меҳнат вазифалари бажарилганми, йўқми.