Отгуллар: қандай тўғри расмийлаштириш керак
21.08.2025
«Отгул» атамаси, гарчи у Меҳнат кодексида расман фақат вахта усулида ишлаш контекстида тилга олинса-да, кадрлар амалиётида кенг қўлланилади. Амалиётда «отгуллар» деганда кўпинча бир ёки бир неча кунга ишдан озод этишнинг ҳар йилги таътилнинг бир қисмидан фойдаланишдан то қўшимча дам олиш кунларини беришгача бўлган турли механизмлари тушунилади. Назорат қилувчи органлар билан низолар ва эътирозларнинг олдини олиш учун, бу вазиятларни фарқлаш ва ҳужжатларда ибораларни тўғри қўллаш муҳим.
Кўпинча «отгуллар» деб аталадиган ишдан озод этиш вариантлари
1. Ҳар йилги меҳнат таътилининг бир қисмидан фойдаланиш
Меҳнат кодексининг 231-моддасига мувофиқ, ҳар йилги меҳнат таътили тарафларнинг келишувига кўра қисмларга бўлиниши мумкин, бунда таътилнинг ҳеч бўлмаганда бир қисми 14 календарь кундан кам бўлмаслиги керак. Ходим таътилнинг қолган кунларидан қисмларга бўлиб, шу жумладан 1 кундан ҳам, фойдаланишга ҳақли.
Мисол
«Отгуллар ҳисобига» дам олиш
Компанияда ходимлар кўпинча «отгуллар ҳисобига» дам олиш кунини сўрашади. Кадрлар бўйича мутахассис бундай кунларни иш вақтини ҳисобга олиш табелида «отгул» сифатида қайд этади, бухгалтерияга эса ушбу кун учун ҳақ тўланиши керак ёки керак эмаслиги тушунарсиз, чунки қонунчиликда тартиби белгиланмаган.
Хавфларни бартараф этиш учун, кадрлар ҳужжатлари ва бухгалтерия ҳисоб-китобларида:
– тўғри ифодадан фойдаланиш: «ҳар йилги меҳнат таътилининг бир қисмини бериш» ҳатто бу бир кун бўлса ҳам;
– бундай кунларни, давр ва асос (таътиллар жадвали, ходимнинг аризаси) кўрсатилган ҳолда, таътил тўғрисидаги буйруқ билан расмийлаштириш;
– иш вақтини ҳисобга олиш табелида алоҳида «ОГ» ёки, «отгул» кодини ўйлаб топмасдан, «ОТ» (ҳар йилги таътил) кодини акс эттириш;
Маслаҳат
Ходим ҳатто бир кун олса ҳам – бу отгул эмас, балки ҳар йилги таътилнинг бир қисми. Буйруқда: «ҳар йилги меҳнат таътилининг бир қисми – 1 (бир) календарь кун берилсин» деб кўрсатинг.2. Дам олиш кунидаги иш учун қўшимча дам олиш куни
Ходимнинг хоҳишига кўра, дам олиш ёки байрам кунидаги иш бошқа дам олиш куни бериш билан компенсация қилиниши мумкин
. Айнан уни кўпинча «отгул» деб аташади. Бундай кун отгул сифатида эмас, балки ишланмайдиган кундаги иш учун компенсация сифатида расмийлаштирилади. Ҳақ тўлаш ва ҳисобга олиш қатъий тартибга солинади ва тартиб ҳужжатларда (ариза, буйруқ, ҳисобга олиш табели) акс эттирилиши лозим.
Муҳим
Агар дам олиш ёки байрам кунидаги иш учун ходим бошқа дам олиш куни беришни сўраса, бундай иш учун камида бир баравар миқдорда ҳақ тўланади. Дам олиш куни учун ҳақ тўламанг. Дам олиш ва байрам кунларидаги ишни қандай компенсация қилиш ҳақида батафсил тавсияномада билиб олингВазият
Дам олиш кунидаги иш учун отгул
IT бўлими ходими дам олиш куни – якшанба куни ишга жалб қилинди. Иш раҳбариятнинг шошилинч топшириғи бўйича олиб борилди: тизимдаги носозликни зудлик билан бартараф этиш талаб этилди. Ходим дам олиш кунида ишлашга рози бўлди, лекин у ишлаган куни учун душанба куни отгул беришни сўрамоқда.
Иш берувчи бундай отгул беришга мажбурми? Директорнинг фикрича, дам олиш кунидаги иш бор-йўғи 4 соат давом этганлиги сабабли, дам олиш ҳам «мутаносиб» бўлиши – 4 соатдан ошмаслиги керак.
Агар ходим дам олиш кунини танлаган бўлса, у, дам олиш куни ҳақиқатда бор-йўғи бир неча соат ишлаганига қарамай, тўлиқ дам олиш кунини олиш ҳуқуқига эга.
Дам олиш ёки байрам кунидаги иш учун ходимга унинг хоҳишига кўра бошқа дам олиш куни берилади ёки оширилган миқдорда компенсация тўланади.
Қонунда компенсация ишланган соатлар сонига боғлиқ бўлган иш вақтидан ташқари ишлардан фарқли, «мутаносиб соатлар сони» эмас, балки «дам олиш куни» таърифи қўлланилади ва айнан тўлиқ кун тақдим этилади.
Дам олиш ва байрам кунлари ишга қандай жалб қилиш ҳақида янада батафсил экспертларнинг тавсияномасида билиб олинг.
3. Иш вақтини жамлаб ҳисобга олишда ортиқча ишлаганлик учун қўшимча дам олиш куни
Иш вақтини жамлаб ҳисобга олишда баъзи кунларда нормадан ортиқ, бошқа кунларда эса нормадан кам ишлаш мумкин. Ҳисобга олиш даври якунлари бўйича нормадан ортиқча ишланган ҳолларда иш берувчи ходимга қўшимча дам олиш кунларини бериши мумкин.
Муҳим
Бу кунлар ҳам умумқабул қилинган тушунчада отгуллар бўлиб ҳисобланмайди – бу ортиқча ишланган вақт учун компенсациянинг бир қисми ҳисобланади.Агар иш вақти жамлаб ҳисобга олинадиган ходимларга қўшимча дам олиш вақти берилмаган бўлса, унда иш учун ойлик меҳнат нормасининг бажарилишига қараб ҳақ тўланиши керак. Яъни, агар ходим дам олиш куни ойлик норма доирасида ишлаган бўлса, унга кунбай ёки соатбай ставканинг камида бир ҳиссаси миқдорида қўшимча ҳақ тўланиши керак. Агар у ойлик нормадан ортиқ ишлаган бўлса, у ҳолда қўшимча ҳақ кунбай ёки соатбай ставканинг камида икки ҳиссаси миқдоридан кам бўлмаслиги керак.
Kadrovik.uz тавсия қилади
Иш вақтини жамлаб ҳисобга олишда дам олиш ва байрам кунларидаги ишни алоҳида ҳисобга олиш керак. Иш вақтини жамлаб ҳисобга олишда иш вақтидан ташқари иш қандай ҳисобга олиниши ҳақида батафсил – тавсияномада.Мисол
Иш вақтини жамлаб ҳисобга олишда иш вақтидан ташқари ишни ҳисобга олиш
Ходимга иш вақтини чораклик ҳисобга олиш даври (январь-март) билан жамлаб ҳисобга олиш белгиланган.
2025 йил I чораги учун иш вақти нормаси 478 соатни ташкил этади.
Январь ойида ходим 186 соат ишлади, бу ойлик нормадан (176 соат) кўп, аммо чораклик нормадан ошмайди. Ходим январь ойида ортича ишлагани учун февраль ойида отгулни расмийлаштириши мумкинми?
Жамлаб ҳисобга олишда ортиқча ишлаш бутун ҳисобга олиш даври якунлари бўйича, мазкур ҳолатда – март ойининг охирида аниқланади.
Январь ойида ходим ойлик нормадан ортиқ ишлаган бўлса ҳам, ҳозирча ортиқча ишлаш йўқ, чунки у ҳисоб даври якунлари бўйича қопланиши мумкин.
Агар чорак якунлари бўйича белгиланган нормадан ортиқча ишлаганлик аниқланса, масалан: норма 478 соат бўлиб, 488 соат ишланган бўлса, бу ҳолда 10 соат иш вақтидан ташқари иш деб ҳисобланади ва МК 262-моддаси бўйича – икки ҳисса миқдорида ҳақ тўлаш ёки қўшимча дам олиш вақти билан компенсация қилинади.
Вазият
Ортиқча ишлаш қандай компенсация қилинади
Июль ойида лойиҳани шошилинч топшириш лозимлиги сабабли муҳандисимиз, раҳбар билан келишган ҳолда, иш кунларида бир неча марта иш куни тугагандан сўнг қолган ва дам олиш кунлари ҳам ишлаган. Натижада у 18 соат ортиқча ишлаган. Ҳозир у буни отгуллар билан компенсация қилишни сўрамоқда. Бундай компенсацияни қандай тўғри расмийлаштириш керак ва қандай вариантлари бор?
Аввало ортиқча ишлаш ҳақиқатан ҳам иш вақтидан ташқари иш сифатида расмийлаштирилганлигига ишонч ҳосил қилиш муҳим:
- у ходимнинг ёзма розилиги билан амалга оширилган;
- иш берувчининг буйруғи билан расмийлаштирилган;
- сурункасига икки кун давомида 4 соатдан ва йилига 120 соатдан ошмаган;
- иш вақтини ҳисобга олиш табелида акс эттирилган.
Сўнг ходимга компенсация усулларидан бирини танлашни таклиф қилиш мумкин:
1. Ходимга иккита тўлиқ дам олиш кунини (8+8=16 соат) бериш, қолган 2 соат учун эса икки баравар миқдорда ҳақ тўлаш.
2. Икки кун дам олиш бериш ва иш кунларидан бирини 6 соатга қисқартириш. Масалан, ходимнинг хоҳишига кўра, унга кунларнинг бирида ишга 2 соат кеч келишига ёки ишдан 2 соат олдин кетишига рухсат бериш.
3. Ходимга, ортиқча ишлаган вақти қопланмагунча, бир неча марта эртароқ кетишига ёки кечроқ келишига рухсат бериш.
4. Имтиёзлар ва ижтимоий кафолатлар: иш ҳақи сақланмайдиган таътил
Қонун ходимга ҳақ тўланмайдиган дам олиш кунлари, масалан, оилавий шароитларига кўра иш ҳақи сақланмайдиган таътил берилиши мумкин бўлган ҳолларни назарда тутади.
Ушбу кунларни «отгул» сифатида эмас, балки «иш ҳақи сақланмайдиган таътил» сифатида расмийлаштириш керак.
Вазият
1 кунга ўз ҳисобидан таътил
Бухгалтерия ходимаси, оилавий шароити туфайли бошқа шаҳарга бориб келиши учун, бир кун иш ҳақи сақланмайдиган таътил берилишини сўраб ариза берди. Таътил санаси – шу келаётган жума куни.
Бўлим бошлиғи бундай таътиллар фақат алоҳида ҳолларда ва тасдиқловчи ҳужжатлар мавжуд бўлганда берилишини қатъий таъкидламоқда.
Ходим иш ҳақи сақланмайдиган таътил берилишини сўраб, унинг давомийлиги ва сабабини кўрсатган ҳолда, иш берувчига мурожаат қилишга ҳақли.
Иш берувчи, ўз навбатида, агар таътил унинг берилиши иш берувчининг хоҳишига боғлиқ бўлмаган мажбурий ҳоллар рўйхатига киритилмаган бўлса, рози бўлишга ҳам, рад этишга ҳам ҳақли. Иш берувчи қандай ходимларга иш ҳақи сақланмайдиган таътил бериши шартлиги ҳақида батафсил – тавсияномада>>.
Шундай қилиб, фақат тарафларнинг келишувига кўра 1 кунга иш ҳақи сақланмайдиган таътил берилиши мумкин. Иш берувчи, агар сабаби қонунда белгиланган ҳолларга кирмаса, уни тақдим этишга мажбур эмас. Шу билан бирга расмий тасдиқловчи ҳужжатларни (масалан, чипталар ёки маълумотномаларни) талаб қилиш, агар бу ташкилотнинг локал ҳужжатларида назарда тутилмаган бўлса, ноқонуний ҳисобланади.
Маслаҳат
Низоларнинг олдини олиш учун, иш берувчи ИМТҚ ёки бошқа локал ҳужжатларда қисқа муддатли иш ҳақи сақланмайдиган таътилни бериш қоидаларини, шу жумладан йўл қўйиладиган сабаблар, ариза бериш тартиби ва келишиш муддатларини мустаҳкамлаши лозим.
Ходимлар эса бундай илтимосларни олдиндан келишиб олишлари ва масалани ҳал қилишни охирги кунга қолдирмасликлари керак.
5. Вахта усулида ишлашда отгуллар бериш
Агар ходим вахта усулида ишлаётган бўлса, ортиқча ишлаш қандай компенсация қилинишини тушуниш муҳим. ЎзР ВМ 09.10.2020 йилдаги 636-сон қарорига мувофиқ, вахталараро дам олиш ортиқча ишланган соатлар ва дам олиш кунларидаги иш учун берилган кунларни ўз ичига олиши керак. Бу отгуллар (айнан шу ерда «отгул» атамаси қўлланилади) – таътил эмас, балки вахталар ўртасидаги дам олиш вақтининг бир қисмидир. Миқдор оддий усулда аниқланади: нормадан ортиқча ишланган соатларнинг умумий сонини иш кунининг давомийлигига бўламиз (масалан: 40 соат ÷ 8 = 5 кун). Иш берувчи соатларни тўғри ҳисобга олиши ва отгулларни иш жадвалида ва табелда қайд этиши муҳимдир.
Мисол
Вахта усулида отгулларни ҳисоблаш мисоли
Ходим 15 кун вахтада турди. Бунда у жадвал бўйича белгиланган нормадан ортиқча 30 соат ишлади ва бир дам олиш кунини (8 соат) ишлаб берди.
Ортиқча ишлашнинг умумий ҳажми 38 соатни ташкил қилди.
Белгиланган иш кунининг давомийлиги – 8 соат.
38 ÷ 8 = 4,75 → 5 кун отгулгача яхлитлаймиз.
Бу 5 кун вахталар оралиғидаги дам олиш даврига киритилади ва табелда ортиқча иш учун тақдим этилган ҳақ тўланадиган дам олиш кунлари сифатида акс эттирилади.
Вахта усулида иш вақтини ҳисобга олиш қандай юритилиши ҳақида батафсил – тавсияномада>>.
Чтобы получать новости от Kadrovik.uz первыми, подписывайтесь на Telegram-канал
Публикации по теме:
Канал в телеграм 