Тавсияномада:

– иш куни давомидаги танаффуслар;

– кундалик, сменалар орасида дам олиш;       

– ҳафталик дам олиш;

– байрам кунлари дам олиш;

– меҳнат таътили даврида дам олиш.

Иш берувчи ходимларга иш куни давомида дам олиш, шу жумладан дам олиш ва овқатланиш учун дам беришга мажбур. Дам олиш вақтида ходим ишдан озод қилинади ва бу вақтдан у ўз хоҳишига кўра фойдаланиши мумкин . Дам олиш вақтининг турларини  белгилайди:

• иш куни/смена давомида танаффуслар;
• кундалик (сменалар орасида) дам олиш;
• дам олиш кунлари – ҳафталик узлуксиз дам олиш;
• байрам ишланмайдиган кунлари;
• йиллик асосий ва қўшимча меҳнат таътиллари;
• дам олиш куни ёки ишланмайдиган байрам куни ишлаганлик учун қўшимча кунлар,
• қон ва унинг таркибий қисмларини топшириш учун қўшимча кун.

Иш куни давомидаги танаффуслар

Амалиётда ишдаги танаффуслар икки хил бўлади:

• дам олиш ва овқатланиш учун, улар иш вақтига киритилмайди;
• айрим тоифадаги ходимлар учун иш вақтига қўшиладиган қўшимча танаффуслар.   

Иш куни (смена) давомида танаффус турлари:

• дам олиш ва овқатланиш учун танаффус ;
• қўшимча танаффуслар – бажариладиган ишларнинг хусусияти ва спецификасини  ҳисобга олган ҳолда МК 205-моддаси;
• болани овқатлантириш учун танаффуслар .

Кундалик (сменалар орасида) дам олиш

Кундалик дам олиш – бу бир иш кунининг тугаши ва кейинги иш кунининг бошланиши орасидаги вақт. Кундалик дам олишнинг энг кам давомийлиги – 12 соатдан кам эмас .

Агар ходимни иш вақтидан ташқари ишга жалб қилсангиз, унинг кейинги иш куни бошлангунга қадар кундалик дам олиш 12 соатдан кам бўлмаслигини ҳисобга олинг.

Ҳафталик дам олиш

Ҳафталик дам олиш – ҳар ҳафта ходимларга кафолатланган ишдан бўш дам олиш кунлари.

Ҳафталик дам олишнинг аниқ давомийлиги иш ҳафтасининг турига боғлиқ. 5 кунлик иш ҳафтасида ходимларга ҳафтада икки кун дам олиш, 6 кунлик иш ҳафтасида – бир кун дам олиш имкониятини беринг .

Умумий қоидага кўра, ҳафталик дам олиш – Ички меҳнат тартиби қоидалари, смена жадвали ва шу кабилар билан локал тартибда белгиланган кунларда берилади. Лекин шуни унутмангки, якшанба куни умумий дам олиш куни ҳисобланади . Буни корхонада иш вақти режими ва дам олиш вақтини белгилашда ҳисобга олинг.

Агар корхонада ишлаб чиқариш узлуксиз бўлса, дам олиш кунлари якшанба кунларига тўғри келмаслиги мумкин.

Масалан, ишлаб чиқариш-техник шароитлар бўйича, шунингдек корхона томонидан аҳолига доимий хизмат кўрсатишда ишни тўхтатиб туришнинг иложи бўлмаганда.

Узлуксиз ишлаб чиқариш ташкилотлари ходимларига тасдиқланган смена жадвалларига мувофиқ ҳафтанинг турли кунларида дам олиш кунларини тақдим этинг. Агар бунда жадвал бўйича иш сменаси якшанбага тўғри келса, бу кун мазкур ходим учун одатдаги иш куни ҳисобланади.

Байрам кунлари дам олиш

Байрам куни – қонун чиқарувчи томонидан белгиланадиган мамлакат, унинг тарихи ёки халқи учун муҳим бўлган муайян воқеага бағишланган календарь сана.

Ўзбекистонда байрам ишланмайдиган кунлари бу :

• 1 январь – Янги йил;
• 8 март – Хотин-қизлар куни;
• 21 март – Наврўз байрами;
• 9 май – Хотира ва қадрлаш куни;
• 1 сентябрь – Мустақиллик куни;
• 1 октябрь – Ўқитувчи ва мураббийлар куни;
• 8 декабрь – Конституция куни;
• «Рўза ҳайити»  (Ийд ал-Фитр) диний байрамининг биринчи куни;
• Қурбон ҳайит (Ийд ал-Адҳа) диний байрамининг биринчи куни.

Эслатиб ўтамиз

Агар дам олиш куни ишланмайдиган байрам кунига тўғри келса, дам олиш куни байрамдан кейинги иш кунига кўчирилади

Иш берувчи жамоа келишувлари ёки жамоа шартномасида қўшимча байрамларни белгилаши мумкин. Мисол учун, Ўзбекистон-Туркия қўшма корхонаси нафақат Ўзбекистон, балки Туркиянинг байрам кунларини ҳам ишланмайдиган кунлар этиб белгилади ва буни корхонанинг ИМТҚда мустаҳкамлади.

Алоҳида олинган корхона учун, шунингдек: бу корхона ташкил этилган куннинг юбилей санаси, касб байрами (Геолог куни, Қурувчи куни ва бошқалар) муҳим саналар ҳам бўлиши мумкин

Диққат

Иш берувчи  белгиланган байрам кунларини кеўчириш ёки уларни иш куни деб эълон қилишга ҳақли эмас

Дам олиш кунларини, улар ишланмайдиган байрам кунларига тўғри келган тақдирда, Президентнинг тегишли фармонлари билан кўчириш мумкин .

Мисол

Қонунда белгиланган байрам кунини кўчириш
 

Директор буйруқ чиқарди, унга кўра 1 октябрь байрам куни (жума) кейинги душанба – 4 октябрга кўчирилди. Барча ишчиларга сешанба – 5 октябрь куни ишга чиқиш буюрилди.

Иш берувчининг ҳаракатлари қонунга хилофдир, чунки у  талабларини бузган.

Меҳнат кодекси дам олиш кунлари ва байрам кунлари ишлашга жалб этиш мумкин бўлган истисно ҳолатларни назарда тутади  :

• ишлаб чиқариш-техник ва бошқа сабабларга кўра тўхтатиб туриш мумкин бўлмаган ишларга – узлуксиз фаолият кўрсатувчи корхоналарда, объектларни қўриқлашда, объектларнинг хавфсизлигини таъминлашда ва шу кабиларда;
• аҳолига хизмат кўрсатиш зарурати туфайли юзага келган ишлар;
• кечиктириб бўлмайдиган таъмирлаш ва ортиш-тушириш ишлари.

Таътил давридаги дам олиш

Меҳнат кодекси таътилларнинг бир неча турини назарда тутади :

• йиллик меҳнат таътили;
• ижтимоий таътиллар;
• қисман иш ҳақи сақланадиган таътил;
• иш ҳақи сақланмайдиган таътил.

Бунда йиллик меҳнат таътили ходимнинг дам олиши, иш қобилиятини тиклаш, саломатлигини мустаҳкамлаш учун мўлжалланган. Бу вақтда ходим ишдан озод қилинади, лекин унинг иш жойи, лавозими ва ўртача иш ҳақи сақланиб қолади .

Ходимларга ҳақ тўланадиган йиллик меҳнат таътилларининг қуйидаги турлари берилади :

• асосий меҳнат таътили;
• қўшимча меҳнат таътили.

Ҳар йилги асосий таътил календарь кунларда ҳисобланади ва унинг энг кам муддати 21 календарь кундан кам бўлиши мумкин эмас  .

Ҳар йилги меҳнат таътилининг давомийлигини ҳисоблаганингизда, бундай таътилни даврига тўғри келадиган ишланмайдиган байрам кунларини ҳисобга олманг .

Меҳнат кодекси меҳнат таътилини қисмларга бўлиш имкониятини назарда тутади, ва қисмлардан бири 14 календарь кундан кам бўлмаслиги керак. Бунда, таътил кунлари сонини кўпайтириш учун, ходим таътилни байрам кунларидан олдин, байрам кунлари вақтида ёки байрам кунларидан кейин расмийлаштиришга ҳақли. Бундан умумий дам олиш давомийлиги ўзгармайди, лекин узлуксиз дам олиш даври кўпроқ бўлади.