Тавсияда:

– иш вақтидан ташқари иш тушунчаси;

- ходимнинг розилигисиз иш вақтидан ташқари ишга жалб қилиш;

- иш вақтидан ташқари ишга жалб қилишга тақиқ;

- иш вақтидан ташқари ишни ҳисобга олиш;

- иш вақтидан ташқари иш учун ҳақ тўлаш;

- иш вақтидан ташқари иш учун дам олиш куни бериш;

- иш вақтидан ташқари ишга жалб қилиш чегаралари;

- иш вақтидан ташқари ишни расмийлаштириш.

Иш вақтидан ташқари иш деб нимани ҳисоблаш керак

Иш вақтидан ташқари иш – бу ходимни унинг учун белгиланган иш вақти нормасидан ортиқ ишга жалб қилиш .

Эътибор беринг 

Ходим ўз ташаббусига кўра иш вақтидан ташқари ишда қолган вақт иш вақтидан ташқари иш ҳисобланмайди. Шу билан бирга ходимни ишдан ташқари вақтда иш жойига қўйиш керак эмас. Бу жарималар ва меҳнат инспекцияси билан муаммоларга олиб келади  .

Умумий қоидага кўра, ходимни иш вақтидан ташқари ишга фақат унинг ёзма розилиги билан жалб қилиш мумкин .

Эътибор беринг 

Ҳомиладор аёлни, 14 ёшга тўлмаган бола (16 ёшга тўлмаган ногиронлиги бўлган бола)нинг ота-онасидан бирини, васийсини иш вақтидан ташқари ишга жалб қилганда, бу ходимларни иш вақтидан ташқари ишни рад этиш ҳуқуқи ҳақида хабардор қилинг. Ёзма розиликни умумий тартибда олинг . Масалан, ишдан ташқари ишга розилигида ходим: «Иш вақтидан ташқари ишни рад этиш ҳуқуқим ҳақида огоҳлантирилдим» деб ёзиши мумкин.

Вазият 

Ходим ишни тугатиш учун кечгача ишда қолади 

А. Икромов кўпинча ишни тугатиш учун кечгача ишда қолади. Иш берувчи бу ҳолда устама тўлаши керакми?

Йўқ, агар ходим ишда ўз ташаббусига кўра қолса, бундай ишни тўлаш шарт эмас. Иш берувчи ўзининг ташаббусига кўра ходимга иш вақтидан ташқари қўшимча топширадиган иш иш вақтидан ташқари иш деб ҳисобланади

Шу билан бирга, ходимлар ишдан ташқари вақтда ўз иш жойларида бўлмаслиги учун чоралар кўринг.

Ходимни унинг розилигисиз иш вақтидан ташқари қачон ишга жалб қилиш мумкин

МК қуйидаги истисноларни белгилайди, қачонки ходимнинг иш вақтидан ташқари ишга розилигини сўраш шарт эмас:

1. Агар ташкилотда ҳалокат, ишлаб чиқаришдаги авариянинг олдини олиш ёки уларнинг оқибатларини ёхуд табиий офат оқибатларини бартараф этиш учун ишлар олиб борилаётган бўлса.
2. Қуйидаги кутилмаган ҳолатларни бартараф этиш учун зарур жамоат ишларида: иссиқ ёки совуқ сув таъминоти ёки сув чиқариш тизимлари, газ таъминоти, иссиқлик таъминоти, ёритиш, транспорт, алоқа тизимлари ишлашининг бузилиши.
3. Фавқулодда ёки ҳарбий ҳолат муносабати билан, шунингдек ҳалокатлар ёки табиий офат/офат хавфи шароитида кечиктириб бўлмайдиган ишларда бажариладиган ишлар, масалан: ёнғин, сув тошқини, очлик, зилзила, эпидемия, эпизоотия ва бошқа ҳодисалар, аҳоли ёки унинг бир қисмининг ҳаёти ёхуд нормал ҳаёт шароитларига таҳдил соладиган ишларда.
4. Сменадош келмаганда ишни давом эттириш учун. Бу қоида иш танаффусга йўл қўймайдиган ҳолда амал қилади. Бу ҳолда сменадошни бошқа ходим билан алмаштириш чораларини кўринг .

Кимларни иш вақтидан ташқари ишларга жалб қилиш мумкин эмас

Қуйидаги шахсларни ҳатто улар рози бўлса ҳам иш вақтидан ташқари ишга жалб қилманг:

1) ўта зарарли ва ўта хавфли меҳнат шароитларидаги ишларда банд бўлган ходимларни: кон ишлари, рудаларни бойитиш, куйдириш, металлургия ишлаб чиқариши, кокс ишлаб чиқариши, кимё ишлаб чиқариши, нефть, кўмир, газни қайта ишлаш ва ҳ.к. ;

2) 18 ёшга тўлмаган ходимларни ;

3) ишлаб чиқариш таълими шартномаси амал қилаётган ўқувчилар ;

4) бу тиббий хулосага кўра тақиқланганда, ногиронлиги бўлган шахслар ;

5) иш сменасининг давомийлиги 12 соат ва ундан ортиқ бўлган ходимлар .

Иш вақтидан ташқари ишни қандай ҳисоблаш керак

Иш вақти ва иш вақтидан ташқари ишнинг аниқ ҳисобини юритинг . Иш вақти табелига келиш вақтини – ходимлар ишга келиш ва ишдан кетиш вақтини киритинг. Шунингдек, табелга иш вақтидан ташқари иш вақтини киритинг .

Иш вақтидан ташқари соатларни ташкилотингиздаги иш вақтини ҳисобга олиш турига қараб ҳисобланг:

1. Иш вақтининг кунлик ҳисобида – ҳар кунги иш (смена)нинг нормал давомийлигидан ошадиган соатлар.
2. Иш вақтининг ҳафталик ҳисобида – ҳафта учун иш вақти меъёридан ошадиган соатлар.
3. Иш вақтининг жамланган ҳисобида – ҳисобга олиш даври учун меъёридан ошадиган соатлар .

Барча ҳисоб турларида асосий мезон – муайян ходим учун иш вақти меъёри. Масалан, агар ходимга ташкилотда қисқартирилган иш вақти белгиланган бўлса, айнан шу вақт меъёр, ундан ошгани эса – иш вақтидан ташқари иш ҳисобланади.

Эътибор беринг 

Вахта усулида ишловчилар учун вахтадаги ҳисобга олиш даври учун иш вақти нормасидан ортиқ ишни иш вақтидан ташқари иш деб ҳисобланг .

Иш вақтидан ташқари вақтни ҳисоблаш мисоллари:

1. Ходим ҳафтасига беш кун 8 соатдан ишлайди. Ҳафта охирига келиб у 40 соат ишлади. 40 соатдан ошиқ қўшимча иш иш вақтидан ташқари иш бўлади.
2. Ходимда – иш куни 6 соатгача қисқартирилган 5 кунлик иш ҳафтаси. Ходим ҳафтада 30 соат ишлаб берди. Бу вақтдан ошиқ иш иш вақтидан ташқари иш ҳисобланади.
3. Ходимга мослашувчан график билан 5 кунлик 40 соатлик иш ҳафтаси белгиланган. Дастлабки икки кунда – 6 соатдан, кейинги икки кунда – 9, жумада эса – 10. Чоршанбадан жумагача 8 соатдан ошиқ иш – иш вақтидан ташқари иш ҳисобланмайди.
4. Ходим 5 кун 8 соатдан ишлади. Меҳнатга ҳақ тўлаш – ишбай. Ишлаб чиқаришни кўпайтириш учун у ўз хоҳишига кўра шанба куни ишга чиқди. Бу иш вақтидан ташқари иш эмас.
5. Иш вақтидан ташқари ишга қандай ҳақ тўлаш керак
6. Иш вақтидан ташқари ишга камида икки ҳисса миқдорида ҳақ тўланг .

Эътибор беринг 

Жамоа шартномаси, касаба уюшмаси қўмитаси билан келишилган бошқа ички ҳужжат, меҳнат шартномасида иш вақтидан ташқари иш учун юқорироқ тўловни кўрсатишингиз мумкин .

Масофадан туриб ишловчи ходим ва касаначининг ишига бир ҳисса миқдорида ҳақ тўланг, чунки улар иш вақтларини ўз хоҳишига кўра тақсимлайди  .

Бироқ, масофадан туриб ишловчи ходим билан белгиланган иш вақтидан ошиқ ўзаро ҳамкорлик қилганда, бундай иш иш вақтидан ташқари иш деб тан олинишини ҳисобга олинг. Бу ҳолда, унга ҳам икки ҳисса миқдорида ҳақ тўланг .

Напоминаем

Эслатиб ўтамиз Иш вақтидан ташқари иш учун тўловлар меҳнатга ҳақ тўлашнинг энг кам миқдорига киритилмайди .

Иш вақтидан ташқари иш учун қандай дам олиш куни бериш керак

Ходимга, унинг хоҳишига кўра, иш вақтидан ташқари иш соатларига мос келадиган қўшимча дам олиш вақтини беринг. Оширилган тўлов ўрнига дам олиш куни тақдим қилинг. Буни ходимнинг ёзма аризаси бўйича амалга оширишни тавсия қиламиз. Бу ҳолда иш вақтидан ташқари ишга бир ҳисса миқдорида ҳақ тўланг, дам олиш куни учун эса умуман тўламанг

Ходимни иш вақтидан ташқари ишга қанчалик тез-тез жалб қилиш мумкин

Ходимларни кетма-кет 2 кун давомида 4 соатдан ва йилига 120 соатдан ортиқ иш вақтидан ташқари ишга жалб қилиш мумкин эмас. Бу қоида ҳатто ходимлар кўпроқ ишлашга рози бўлса ҳам амал қилади .

Кетма-кет 2 кун давомида 4 соатдан кўп бўлмаган иш вақтидан ташқари иш белгиланг. Масалан, биринчи куни – 3 соат ва иккинчи куни – 1 соат. Ёки ҳар куни 2 соатдан. Кетма-кет 2 кун давомида 4 соатдан ортиқ иш вақтидан ташқари иш учун БҲМнинг 5-10 баравари миқдорида жарима солинади .

Эътибор беринг 

Ноқулай меҳнат шароитларида банд бўлган ходимлар учун кунига 2 соатдан ва йилига 120 соатдан ортиқиш вақтидан ташқари иш белгиламанг .

Бунда дам олиш ва байрам кунларидаги иш иш вақтидан ташқари иш ҳисобланмайди. Уни алоҳида ҳисобга олинг ва тўланг. Бундай иш ҳам иш вақтидан ташқари иш учун белгиланган лимитга кирмайди .

Эслатиб ўтамиз 

120 соат иш вақтидан ташқари иш чеклови иш йили эмас, календарь йили давомида амал қилади  .

Ишдан ташқари ишни қандай расмийлаштириш керак

Ходимларни ишдан ташқари ишга тўғри жалб қилиш учун қуйидагиларни бажаринг:

1. Муайян ходимни иш вақтидан ташқари ишга жалб қилиш мумкинлигига ишонч ҳосил қилинг, яъни у тақиқланган тоифага кирмаслиги ва иш вақтидан ташқари соатлар лимити ошмаганлигини текширинг.
2. Агар ходим – ҳомиладор аёл, 14 ёшга тўлмаган боланинг, 16 ёшга тўлмаган ногиронлиги бўлган боланинг ота-онасидан бири, васийси бўлса, уни иш вақтидан ташқари ишни рад этиш ҳуқуқи билан таништиринг.
3. Ходимнинг иш вақтидан ташқари ишга жалб қилишга ёзма розилигини олинг.
4. Иш вақтидан ташқари ишга жалб қилиш тўғрисида буйруқ чиқаринг.
5. Ходимларни буйруқ билан имзо қўйдириб таништиринг.
6. Иш вақтидан ташқари соатларни иш вақтини юритиш табелида алоҳида ҳисобга олинг.

Ходимдан иш вақтидан ташқари ишга жалб қилишга алоҳида ёзма розилик талаб қилиш мажбурий эмас. «Ишдан ташқари ишга жалб қилишга розиман» деган ибора буйруқда кўрсатилиши мумкин. Шу билан бирга, низо келиб чиқса ва хатшунослик экспертизаси тайинланса, ёзма розилик ишончлироқ бўлади.