«Навруз» МЧЖ жамоа шартномасида, қонунчиликда белгиланган ижтимоий таътиллардан ташқари, тўй муносабати билан бериладиган таътил ҳам кўзда тутилган ва унинг давомийлиги 7 кун деб белгиланган.  

Муҳандис-технолог И. Абдурахмонов уйланишга қарор қилди, келиннинг ота-онаси эса бўлажак келин-куёвларга Бали оролига тўй саёҳатига чипталар совға қилишди. И.Абдурахмонов иш берувчига бўлажак тўй ҳақида маълум қилиб, ижтимоий таътил сўраганида, иш берувчи ҳозир муҳим лойиҳа устида иш бораётгани ва И. Абдурахмонов ишда керак бўлишига асосланиб, рад жавобини берди.

Иш берувчи саёҳатни бошқа саналарга кўчиришни таклиф қилди. Иш берувчининг ҳаракатлари қонунийми?

Йўқ, агар ходимда ижтимоий таътил олиш учун асослар пайдо бўлган бўлса, иш берувчи ходимга ижтимоий таътил беришни рад этишга ҳақли эмас, . Бироқ ички ҳужжатларда мустаҳкамланадиган ижтимоий таътиллар учун қўшимча шартларни назарда тутиш мумкин. Масалан, мазкур ҳолатда тўй муносабати билан ижтимоий таътил олиш тўғрисидаги аризани исталган санадан камида 15 кун олдин бериш кераклиги тўғрисидаги талабни белгилаш. Шунда иш берувчи ишлар ҳажмини режалаштириши ва таътилга чиқаётган ходим вазифаларининг қисмини бошқа ходимларга қайта тақсимлаши мумкин.

Ходим турмуш қурмоқчи ва шу муносабат билан у бир неча кунга ишдан жавоб беришларини сўрамоқда. Буни қандай тўғри расмийлаштириш керак? Таътил биланми ёки отгуллар биланми? Агар таътил бўлса, ҳақ тўланадиганми ёки таъминотсизми? Тўй учун аниқ неча бўш кун бериш керак?

1-вариант: ижтимоий таътил 

Жамоа келишувларида, жамоа шартномасида, ташкилотнинг ички ҳужжатларида (масалан, таътиллар тўғрисидаги низомда) ходимларга қонун ҳужжатларида назарда тутилмаган бошқа ижтимоий таътиллар бериш назарда тутилиши мумкин. Масалан, қуйидагилар муносабати билан:

• никоҳ тузиш;
• бола туғилиши билан – боланинг отасига;
• яқин қариндошининг вафоти;
• бошқа ҳолларда.

Бундай ҳолатларни ходим билан тузилган меҳнат шартномасида ҳам айтиб ўтиш мумкин.

Агар санаб ўтилган ҳужжатларда бундай кафолат бўлмаса, масалани ходим ва иш берувчи ўртасидаги келишувга кўра ҳал қилиш мумкин. Аммо бу ерда муҳим жиҳат бор: бу ҳолатда иш берувчи ходимнинг илтимосини қондириши ёки рад этиши мумкин.

Низоли вазиятларнинг олдини олиш учун, агар компания уларни тақдим этиш имкониятига эга бўлса, қўшимча ижтимоий таътиллар бериш шартини жамоа келишувида ёки ички ҳужжатларда мустаҳкамлаш мақсадга мувофиқдир. Бу иш берувчи шахсий хоҳиш-истаклари ёки манфаатларидан келиб чиқиб, у ёки бу ходимга рад жавобини бермаслигининг кафолати бўлади. Зеро жамоа шартнома ва ички ҳужжатларнинг қоидалари ходимлар томонидан ҳам, иш берувчи томонидан ҳам бажарилиши мажбурийдир.

Ходимларга қўшимча ижтимоий таътилларни белгилайдиган ҳужжатларда қуйидаги масалалар тартибга солиниши керак:

• ушбу таътилларнинг аниқ давомийлиги;
• уларни навбатдаги йиллик меҳнат таътилини олиш ҳуқуқини берувчи иш стажига киритиш.

Жамоа келишувида ёки ички ҳужжатда таътил берилишини қандай қайдай аш мумкин

Ўзбекистон Касаба уюшмалари Федерацияси томонидан тасдиқланган 2025 йил учун Жамоа шартномаси макетининг 4.34-бандидан намуна сифатида фойдаланиш мумкин:

· «... Иш берувчи қуйидаги ҳолларда ходимнинг унга иш ҳақи сақланган ҳолда ижтимоий таътиллар бериш тўғрисидаги илтимосини қаноатлантириш мажбуриятини олади:

а) яқин қариндошлари вафот этганда* – ___ кун;

б) ходимнинг ўзи ёки унинг болаларининг тўй тантаналари ўтказилганда – ___ куни;

в) табиий офат юз берган тақдирда – ___ кун (сув тошқини, кўчки ва бошқалар);

г) янги уй-жой муносабати билан – ___ куни;

д) болани биринчи синфга кузатишда – ___ куни;

е) бола туғилганлиги муносабати билан боланинг отасига – _____ кун;

ж) коронавирус инфекциясига қарши эмланган куни – 1 кун;

з) тарихий жойлар, ёдгорликлар ва муқаддас қадамжолар бўйлаб зиёратга ёки саёҳатга юборилганда – _____ кун;

и) _______________________________.

*Яқин қариндошларга қуйидагилар киради: ходимнинг ота-онаси, ака-укалари, опа-сингиллари, фарзандлари ва турмуш ўртоқлари».

Бундай таътилни қандай расмийлаштириш мумкин

1. Ходимдан ихтиёрий шаклда ёзилган аризани олинг. Бироқ, кейинчалик англашилмовчиликлар бўлмаслиги учун, ходим аризада таътил кунларининг аниқ сонини кўрсатишига эътибор беринг.

«Тўй тантаналари ўтказиладиган давр учун» ва ҳ.к. каби ноаниқ таърифлардан фойдаланмаслик керак. Ходим ички тартибда назарда тутилган ёки тарафлар келишиб олган кунлар сонини кўрсатиши керак.

2. Ариза асосида, таътилнинг аниқ давомийлигини кўрсатган ҳолда, буйруқ расмийлаштиринг. Агар таътил тугаганидан сўнг ходим узрли сабабларсиз ишга чиқмаса, бу прогул сифатида баҳоланади.

3. Ушбу таътил мақсадли бўлганлиги сабабли, аризадан ташқари, ходимдан тасдиқловчи ҳужжат – никоҳ тўғрисидаги гувоҳноманинг нусхасини олиш мақсадга мувофиқдир (ходим уни никоҳни рўйхатдан ўтказгандан кейин бериши мумкин, албатта). Масалан, у отпускадан чиққандан кейин топшириши мумкин. Гувоҳнома нусхасини буйруққа ариза билан бирга илова қилинг.

4. Таътилни иш вақтини ҳисобга олиш табелида – ташкилотингизда табелни юритиш учун қабул қилинган белгиларга мувофиқ акс эттиринг.

2-вариант: иш ҳақи сақланмаган таътил

Агар муайян мақсадлар учун ижтимоий таътил ходимга ички тартибда кафолатланмаган ва меҳнат шартномасида қайд этилмаган бўлса, иш берувчи, юқорида айтиб ўтилганидек, уни беришга мажбур эмас.

Бундай ҳолда ходимга иш ҳақи сақланмаган ҳолда таътил бериш мумкин. Яна масала томонларнинг келишуви билан ҳал қилинади. Агар ходим ўз хоҳишига кўра таътил бериладиган тоифадаги ходимлар рўйхатига кирмаса, иш берувчи бундай ишдан бош тортиши мумкин. Улар  санаб ўтилган.

3-вариант: меҳнат таътили

Айтайлик, тўйга ижтимоий таътил локал тартибда ҳам, меҳнат шартномасида ҳам назарда тутилмаган. Иш ҳақи сақланмаган таътилни ходим олишни хоҳламайди. Йиллик меҳнат таътили қолади.

Агар ходимда унга иш йили учун белгиланган меҳнат таътили фойдаланилмай қолган бўлса, уни тўлиқ ёки қисман бериш мумкин. Агар ходим таътилни тўлиқ олишни хоҳламаса, уни қисмларга бўлишга  риоя қилган ҳолда йўл қўйилади: таътил қисмларининг ҳеч бўлмаганда биттаси 14 календарь иш кунидан кам бўлмаслиги керак.

Масалан, ходимнинг таътил муддати – 21 календарь кун. Тўйга 7 кун (ҳафта) ажратиш, қолган 14 кунни жорий иш йили доирасида бошқа муддатга кўчириш мумкин. Аммо улардан бир вақтнинг ўзида фойдаланиш керак бўлади. Қолган 14 кунни бўлиш энди мумкин эмас.

Иш берувчи меҳнат таътилини беришни рад этиши мумкинми?

– Йўқ, агар таътиллар жадвали бўйича таътилдан фойдаланиш вақти тўй ўтказиладиган даврга тўғри келса, мумкин эмас. Агар бир-бирига тўғри келмаса (масалан, тўй июнь ойида, жадвал бўйича таътил эса фақат ноябрда), агар ходим ёзги ёки ўзи учун қулай бўлган бошқа вақтда таътил бериладиган ходимлар тоифалари рўйхатига кирмаса, иш берувчи рад этишга ҳақли. Улар  кўрсатилган.

Агар ходим ишлаган даври учун унга берилган таътилдан фойдаланган бўлса, келгуси иш йили ҳисобига таътил бериш тавсия этилмайди.

Ходимга тўй ўтказиладиган кунларга отгулларни расмийлаштириш мумкинми?

– Йўқ, мумкин эмас, чунки «отгул» атамаси фақат МК 469-моддасида ишлатилади ва у вахта усулида ишлашда меҳнат ва дам олиш режимига тааллуқли.

Кўпчилик кадрлар ходимлари отгулларни «таътил ҳисобига» расмийлаштирадилар – бу нотўғри.

Агар ходим билан келишиб, унга тўй учун таътил кунлари берилса, буни юқорида айтиб ўтганимиздек, қисмларга бўлинган таътил сифатида расмийлаштиринг.

Б. Ашурова «Garant» МЧЖга сотувлар бўйича менежер лавозимига ишга қабул қилинди. 3 ойлик синов муддати ўтгач у ҳомиладорлик тўғрисидаги маълумотномани тақдим этди. Иш берувчи бундай таътил беришни ёки ҳомиладорлик ва туғиш нафақасини тўлашни рад этиши мумкинми?

Йўқ, иш берувчи ҳомиладорлик ва туғиш таътилини тақдим этишни рад қилишга ҳақли эмас, чунки ходимнинг ижтимоий таътил олиш ҳуқуқи меҳнат стажининг давомийлигига боғлиқ эмас, . Нафақанинг энг кам миқдорини – ўртача ойлик иш ҳақининг 75 фоизини ҳам тўлашга тўғри келади, .

Ходима ҳомиладорлик таътилига чиқмоқда. Корхона бюджет ташкилотлари қаторига кирмайди. Вақтинчалик меҳнатга лаёқатсизлик тўловини ва болани парваришлаш бўйича таътилни ким ва қандай тартибда молиялаштиради?

Ходима ҳомиладорлик ва туғиш бўйича таътилга чиқиш ҳамда шу давр учун нафақа олиш ҳуқуқига эга. Ҳомиладорлик ва туғиш бўйича нафақа – аёл ва унинг фарзандларини молиявий қўллаб-қувватлаш учун мўлжалланган кафолатланган қўшимча тўловдир.

Ҳомиладорлик ва туғиш нафақасининг миқдори иш билан таъминланган ёки 12 ойдан ортиқ танаффусдан кейин иш тикланган пайтдан бошлаб ишлаб берилган вақтга боғлиқ бўлади:

• 12 ойгача – ўртача ойлик иш ҳақининг 75 фоизи;
• 12 ойдан ортиқ – ўртача ойлик иш ҳақининг 100 фоизи.
• Агар ходима 6 ойдан ортиқ ишлаган бўлса, нафақаларнинг 4 МИХ баравари ва ундан кам қисми давлат томонидан Ижтимоий суғурта жамғармасидан, қуйидагилар мавжуд бўлса, тўланади:
• Соғлиқни сақлаш вазирлигининг ахборот базасида тўғри расмийлаштирилган ва рўйхатдан ўтказилган меҳнатга лаёқатсизлик варақаси;
• ДСҚдаги иш ҳақи тўғрисидаги маълумотлар;
• ЯММТда меҳнат стажини тасдиқлаш.

Агар ҳисобланган нафақа миқдори, иш стажи ва тўланган ижтимоий суғурта суммаларини ҳисобга олган ҳолда, 4 МИХдан ортиқ бўлса, унинг қолдиғини иш берувчи тўлайди.

Болаларни парваришлаш бўйича таътиллари икки турда бўлади:

• бола 2 ёшга тўлгунга қадар уни парваришлаш бўйича таътил – аёлга унинг хоҳишига кўра ёзма ариза асосида, ушбу давр учун асосий иш жойи бўйича нафақа тўланган ҳолда, берилади
• бола 3 ёшга тўлгунга қадар, иш ҳақи сақланмайдиган ҳолда, таътил бериш.

Ходима ҳомиладорлик ва туғиш таътилига чиқмоқда, кейин эса 3 ёшгача бўлган болани парваришлаш бўйича таътилини расмийлаштирмоқчи. Бу даврни қоғоз меҳнат дафтарчасида акс эттириш керакми, агар керак бўлса, уни қандай тўғри расмийлаштириш лозим.

Йўқ, қоғоз меҳнат дафтарчасига ходиманинг ҳомиладорлик ва туғиш таътилида ва/ёки болани парваришлаш бўйича таътилида эканлиги тўғрисида ёзиб қўйиш талаб этилмайди.

Меҳнат дафтарчаларини юритиш тартиби тўғрисидаги йўриқномага мувофиқ меҳнат дафтарчасига фақат қуйидаги маълумотлар киритилади:

• ишга қабул қилиш тўғрисида;
• бошқа ишга ўтказишлар ҳақида;
• ишдан бўшатилганда.

Таътилларда, шу жумладан ҳомиладорлик ва туғиш ёки болани парваришлаш бўйича таътилларида, бўлиш даврлари меҳнат дафтарчасида акс эттирилмайди. Бироқ ҳомиладорлик ва туғиш таътили даври ҳақидаги маълумотларни Mehnat.uz электрон тизимига киритинг.

Касаллик варақаси ЯММТда расмийлаштирилгандан сўнг, ҳомиладорлик ва туғиш таътили учун ҳужжатларни тайёрланг. Таътилни расмийлаштириш учун қандай ҳужжатлар кераклиги ва уни қандай расмийлаштириш ҳақида батафсил йўриқномадан билиб олинг>>.

Бизнинг хорижий олий таълим муассасасида ўқиётган ходимамиз бор. У унга ўқув таътилини беришимизни сўраяпти. Ходима ўзининг ўқув таътили олиш ҳуқуқидан фойдалана оладими? Истиснолар мавжудми? Айни вақтда олий таълим муассасасининг мақомини – қонуний, қонуний эмаслигини аниқлаш қийин. Олий таълим муассасаларининг таътил учун бериладиган ҳужжатлари ҳам шакли бўйича бизникидан фарқ қилади, масалан, чақирув маълумотномаси.

Агар олий таълим ташкилоти ЎзР ҳудудида аккредитациядан ўтмаган бўлса, ўқув таътилини тақдим этманг.

Таълим тўғрисидаги қонун Давлат таълим стандартларига мувофиқ ҳамда ЎзР аккредитацияга эга бўлган таълим муассасаларида ўқиётганлар учун кафолатларни белгилайди, «Таълим тўғрисида»ги Қонуннинг ,  «Таълим тўғрисида»ги Қонуннинг , «Таълим тўғрисида»ги Қонуннинг . Шунинг учун аккредитациядан ўтмаган хорижий олий таълим муассасаларида ўқиётган ходимларга қўшимча имтиёзлар, , умумий қоидаларга кўра тақдим этилиши мумкин эмас. Қонунчиликда истиснолар назарда тутилмаган.

Табиийки, талаба ходим ўқиш даврида ўқиш жойига, шу жумладан имтиҳон сессияларини топшириш учун бориши керак. Ҳар бир алоҳида вазиятда, тарафларнинг келишувига кўра, ходимга меҳнат таътилини ёки иш ҳақи сақланмайдиган таътилни тақдим этишни олдиндан ҳал қилишни тавсия қиламиз.

Ходим олий таълим муассасасининг кундузги бўлимида таълим олади ва ўқишдан бўш вақтида ишлайди. У давлат имтиҳонларини топшириш ва дипломни ҳимоя қилиш учун, қўшимча ҳақ тўланадиган таътил бериш тўғрисида ариза берди. Иш берувчи ушбу аризани қондириши керакми?

Ҳа, керак.

Ишлаб чиқаришдан ажралмаган ҳолда таълим муассасаларида ўқиётган ходимларга иш берувчи ишни ўқиш билан қўшиб олиб бориш учун зарур шарт-шароитлар яратиб бериши шарт. Хусусан, ходимлар – олий таълим муассасалари талабалари иш жойида қўшимча ҳақ тўланадиган таътил, қисқартирилган иш ҳафтаси ва бошқа имтиёзлардан фойдаланиш ҳуқуқига эга .

Муҳим

Олий таълим муассасаси талабаси ўзининг йиллик таътилини имтиҳонлар, синовлар топшириш, диплом, курс, лаборатория ишларини бажариш вақтига тўғрилаш ҳуқуқига эга . Шу билан бирга, ходим корхонада 6 ойлик иш тугагунга қадар ҳам ушбу мақсадлар учун таътил олиши мумкин .

Иш берувчи унга буни рад этишга ҳақли эмас.

Ходимлар – кечки ёки сиртқи таълим шакли талабалари учун мўлжалланган ўқув таътиллари мавжуд. Улар лаборатория-имтиҳон сессиясини топшириш учун берилади .

• Сиртқи ёки кечки ўқитиш шакли бўйича таълим олаётган ходимларда йиллик ўқув таътилининг давомийлигии

Диққат

Ўқув таътили даврида ходимнинг ўртача иш ҳақи сақлаб қолинади .

Ўқув таътили бериш тўғрисидаги буйруқни иш берувчи ходимнинг аризаси ва ўқув юртининг тегишли маълумотномаси асосида чиқаради.

Ҳисоб-китоб бухгалтери бу йил олий ўқув юртига «Психология» мутахассислиги бўйича ўқишга кирди. У имтиҳон топшириш ниятида ўқув таътилини расмийлаштириш учун институтдан маълумотнома-чақирув олиб келди. Лекин директор уни, ўз мутахассислиги бўйича таълим олмаётганини баҳона қилиб, қўйиб юбормайди. Агар бухгалтер мутахассислиги бўйича ўқимаса, биз унга ўқув таътилини беришимиз керакми? 

Ҳа, ўқув таътили, ходима биринчи марта таълим олаётган тақдирда, берилиши шарт.

Ходим қуйидаги ҳолларда ҳақ тўланадиган таътил олиш ҳуқуқига эга:

• ушбу даражадаги таълимни биринчи марта олаётган бўлса;
• таълимга иш берувчининг томонидан йўналтирилса, таълим олиш тўғрисидаги шарт эса ташкилотнинг локал ҳужжати, ўқувчилик ёки ходим билан тузилган меҳнат шартномасида қайд этилган бўлса;
• лаборатория-имтиҳон сессиясида қатнашиш, имтиҳонларни топшириш ёки дипломни ҳимоя қилиш учун.

Ходим таълим олаётган мутахассислик ўқув таътилини беришнинг мажбурий шартларига киритилмайди.

Муҳим

Ўқув таътили ходим ташкилотда қанча вақт ишлаганидан қатъи назар берилади

Шундай қилиб, ҳисоб-китоб бухгалтери олаётган мутахассислигидан қатъи назар, биринчи марта таълим олаётган бўлса, ўқув таътилини олиш ҳуқуқига эга.

Ходим хориждаги кундузги магистратурага 2 йилга ўқишга кирди.

Иш берувчи бу мутахассисга жуда қизиқади.

Унинг иш жойи ва эгаллаб турган лавозимини сақлаб қолиш учун вариантлар борми?

Уни қайтариш бўйича аввалги иш тақдим этилишини қандай кафолатлаш мумкин?

Хорижда кундузги магистратурага ўқишга кирган ходимдан иш берувчи манфаатдор бўлган тақдирда бир неча вариантлар кўриб чиқилиши мумкин:

1. Ходимни масофадан туриб ишлашга ўтказиш , токи у мазкур ташкилотда ишлашни ўрганиш билан бир вақтда ишлаш имкониятига эга бўлиш учун.

Бунда меҳнат шартномасига, қўшимча келишувда белгиланган ишлаб чиқариш топшириғига қараб, меҳнатга ҳақ тўлаш миқдорини белгилаш зарур.

Масофадан туриб ишловчи ходим фойдаланиш тартибини мустақил равишда белгилайдиган иш вақти учун бир баравари миқдорида ҳақ тўланади ва унга иш вақтидан ташқари ишлаганлик, дам олиш ва байрам кунларида, шунингдек тунги вақтда ишлаганлик учун меҳнатга ҳақ тўлаш шартлари татбиқ этилмайди .

2. Ходим, унга ўқиш даврида қисман ҳақ тўланадиган таътил берилган ҳолда, хизмат мажбуриятларини бажаришдан озод қилинсин . 

Томонлардан қайси бири таътилдан манфаатдор бўлишидан қатъи назар, ходимдан ёзма ариза олиш керак. Ушбу аризанинг мазмуни эса таътилдан ким манфаатдорлигига – ходимга (намунага қаранг) ёки иш берувчига (намунага қаранг) боғлиқ бўлади.

Аризани олгач, иш ҳақини қисман сақлаб қолган ҳолда таътил бериш тўғрисидаги буйруқни расмийлаштиринг ва у билан ходимни имзо қўйдириб таништиринг.

Таътил берилганлиги ҳақида ходимнинг Т-2 шахсий варағига («Таътиллар» IV-бўлими) ёзиб қўйинг. Таътилни иш вақтини ҳисобга олиш табелида қайд этишни унутманг. Бунинг учун исталган белгилар бўлиши мумкин, улар қонун ҳужжатларида белгиланмаган. Масалан, «Фавқулодда вазият».

Иш ҳақини қисман сақлаб қолган ҳолда қандай ҳолларда ва қанча муддатга таътил бериш мумкинлиги ҳақида батафсил маълумот – Иш ҳақи қисман сақланадиган таътилни қандай бериш керак ва у иш ҳақи сақланмайдиган таътилдан нимаси билан фарқ қилади тавсияномасида.

3. Ходим билан меҳнат шартномасини унинг ташаббуси билан  ёки тарафларнинг келишуви билан  бекор қилиш.

Ходим билан меҳнат шартномасини бекор қилиш учун, тегишли буйруқ чиқариш зарур.

Меҳнат шартномасини ходимнинг ташаббуси билан бекор қилиш тўғрисидаги буйруққа меҳнат шартномаси бекор қилинган сана кўрсатилган ёзма ариза асос бўлиши керак. Бундай ҳолда меҳнат шартномаси аризада кўрсатилган санада, ариза берилган кундан бошлаб 14 календарь кун ишлаб бериш талабисиз, бекор қилинади .

Меҳнат шартномасини тарафларнинг келишувига кўра бекор қилиш тўғрисидаги буйруққа асос – меҳнат шартномасига ёзма равишда қўшимча келишув .

Ўқишни тугатгандан сўнг ишга жойлаштиришда меҳнат шартномаси кафолат сифатида бекор қилинганда, ходимга ишга жойлаштириш тўғрисидаги таклиф билан расмий таклифнома топшириш (бериш, юбориш) керак. Иш берувчи таклифнинг амал қилиш муддати давомида уни ишга қабул қилишни рад этишга ҳақли эмас (ушбу ҳолда таклифномада ўқишнинг тугаш санасини кўрсатиш керак). Таклиф деганда иш берувчининг мазкур ходим билан меҳнат шартнома тузишга бевосита, яққол ифодаланган розилиги тушунилади .

Ходим билан меҳнат шартномаси бекор қилинганда у билан меҳнат шартномаси бекор қилинган санага қадар тўлиқ пул ҳисоб-китобини амалга ошириш ва меҳнат таътилларининг фойдаланилмаган кунлари учун, агар улар ишдан бўшатилган санагача тўпланган бўлса, пулли компенсация тўлаш зарур.

Мазкур вазиятда, агар ходим ишдан бўшатилган кунга қадар тугалланмаган иш йили учун меҳнат таътилидан фойдаланган бўлса, ундан чегирма қилиш керак эмас .